Brander-kapitein Adriaen Jansz, alias Gloeiende Oven

Een van onze mooiste online bronnen is de digitale versie van het onderzoek van Eimert Smits

Slag bij Duins 1639

Fazn. (de gelijknamige neef van onze oud-redacteur) over de Admiraliteit van Friesland: De Friese Admiraliteit boven water
Met enige regelmaat raadpleeg ik deze bron als ik een naam tegenkom van een persoon van wie ik vermoed dat hij ooit gevaren heeft voor deze Friese vestiging van wat later de Nederlandse marine werd. Of als ik een afbeelding vind met ander personeel van de Admiraliteit, zoals raadsleden of de kamerbode Feike Klases van der Lei, vooral toen ze nog tot 1645 in Dokkum zaten.

Bekend is ook dat vele zeelieden die begonnen bij de Admiraliteit van Friesland later overstapten naar de VOC of WIC, of een van de andere Admiraliteiten in de Republiek. De vestiging Friesland leed eigenlijk constant een kwijnend bestaan en moest vaak geld en schepen lenen om überhaupt nog een beetje inzetbaar te zijn. Toch werd er aan een behoorlijk aantal heroïsche zeeslagen meegedaan, zoals bijvoorbeeld de Slag bij Gibraltar in 1607 , de Slag bij Duins in 1639, de Slag in de Sont in 1658 en de Tocht naar Chatham in 1667 waarin Hans Willem baron van Aylva het Friese smaldeel aanvoerde en Hendrik Bruynsvelt schout-bij-nacht was.

Qua naam springt echter een persoon boven alles uit: Gloeyenden Oven. Het was de bijnaam van Adriaan Jansz, die deze ontleende aan zijn faam als degene die branders uitrustte, vaak ondergebracht bij de Admiraliteit van Zeeland te Middelburg.
In de lijst van Varend Personeel onder de Admiraliteit van Friesland vinden we de volgende vermeldingen:
1636-1637. Gloeiende Oven op jacht Arnemuiden. Gewest Groningen onder Admiraliteit van Zeeland.
1639. 18 September op het jacht Arnemuiden onder eskader van Banckert. Gewest Groningen onder Admiraliteit van Middelburg. (Hij deed als konvooier mee aan de Slag bij Duins onder Maarten Harpertsz Tromp).
1652. Kapt. Gloeijende Oven op 12 Juli voor Wielingen met jacht De Jager.
1653. In Slag bij Nieuwpoort op 12/13 Juni op schip de Vrede(2) onder Admiraliteit van Zeeland, hoewel op Wikipedia vermeld wordt dat hij het later gezonken schip Neptunus onder zich had.

Nog een portretschilderij van Hans Willem van Aylva?

In De Sneuper 106, jaargang 25, 2012 schreef ik een artikel over de portretten van de 'ontzaglijke generaal' uit Holwerd, Hans Willem baron van Aylva. De cover werd gesierd door een schilderij dat in het stadhuis te Dokkum hangt. Het bleek dat er behoorlijk wat schilderijen van hem bewaard zijn gebleven.
Sinds de publicatie hebben diverse historici interesse getoond voor het artikel, dat deze relatief onbekende Friese officier ter land-en zeemacht ietwat uit de vergetelheid haalde. Zijn grootste triomfen vierde hij als aanvoerder van het Friese smaldeel tijdens de legendarische Tocht naar Chatham in 1667 (onder leiding van Michiel de Ruyter en Cornelis de Witt) en zijn gevechten rond de verdediging van Friesland rond het rampjaar 1672.

Collectie Maritime Museum

Onlangs kwam ik in de online collectie van het Maritime Museum in Greenwich bij London een portretschilderij tegen van een voor hun onbekende 'Dutch naval captain'. Hij heeft zijn linkerhand in de zij en draagt een zwaard. Op tafel ligt een nautische kaart, mogelijk van de Waddeneilanden en staat een hemelglobe die door een afsnijding ter linkerzijde slechts deels zichtbaar is. Ook zou een latere inscriptie van de naam T. Verleult (?) 1690 zichtbaar zijn.

Het harnas dat hij droeg deed me sterk denken aan de afbeelding van Hans Willem van Aylva die in het bezit is van het Rijksmuseum, als pendant voor de afbeelding van zijn vrouw Frouck van Aylva, tevens zijn nicht. De schilder daarvan is Hendrick de Valck en als de datering klopt (ca 1717) dan zijn ze postuum geschilderd.

De datering van het Engelse schilderij ligt rond 1690 (Hans Willem overleed in 1691) en toont een trotse zee-officier met op de achtergrond een zeeslag. De schilder is onbekend. Mijn eerste gedachte was dat

Collectie Rijksmuseum

mogelijk dezelfde schilder, Hendrick de Valk, dit schilderij gemaakt had. Het gebeurde wel vaker dat een reeks (zee-)officieren tegelijkertijd een bestelling plaatste bij een kunstschilder. Van Hans Willem van Aylva is bekend dat hij ooit van alle officieren uit zijn regiment een portret bestelde bij de schilder Juriaen Jacobsz.

Kunsthistoricus Piet Bakker heeft in zijn aantekeningen over de Friese portretschilder Johannes Heijmans een vermelding van een niet betaalde rekening van bijna 50 gld. door de Luitenant Generaal, ongetwijfeld voor een bij Heijmans besteld portret. 

Ik stuurde het schilderij ter informatie naar Jan de Vries in Koudum en die legde de twee schilderijen digitaal over elkaar heen (zie hieronder). Behalve een afwijkende neus vond hij ze wel heel erg op elkaar lijken! Zou het dezelfde persoon zijn? Zelf ben ik er nog niet van overtuigd, maar uitsluiten doe ik het zeker ook nog niet. Wellicht komen we er ooit achter!

De twee schilderijen over elkaar gelegd.

Vele Handen of een enkele hand

Het fenomeen crowdsourcing krijgt steeds meer voet aan de grond in de wereld van genealogen en historici. Het project Velehanden.nl is daar een mooi voorbeeld van, met de recente toevoeging van de transcripties van de Friese bevolkingsregisters uit het tijdvak 1850-1939. U kunt zich trouwens nog opgeven om mee te doen!
In alle stilte hebben we binnen onze vereniging een vrijwilligster, Theunie Wijnstra, die een transcriptie gemaakt heeft van een van de journalen van de Friese kapitein ter zee en later schout-bij-nacht Hendrik Brunsvelt. Hij diende in de jaren 1659-1660 onder de fameuze Admiraal De Ruyter en deed ook mee aan de Tocht naar Chatham in 1667, waarbij Hans Willem baron van Aylva het Friese smaldeel aanvoerde (als transcriptie verschenen in De Navorscher van 1898).
Vooral in het gebied rond de Sont werden vele uitvallen gedaan op vijandelijke troepen, om de zee open te houden voor de belangrijke handel op de Oostzeelanden. De Nederlanden steunden daarbij Denemarken tegen de Zweden, die de controle over de Sont wilden nemen. Dit was onderdeel van de omvangrijke Noordse Oorlog (1655-1660). Het interessante van deze specifieke transcriptie is dat er diverse namen van Friese zeelui in voorkomen die waarschijnlijk nog niet eerder gepubliceerd zijn.
De transcripties zullen we t.z.t. online ter beschikking stellen via onze site, voor studie en eventuele publicaties. Of vraag nadere info op via ons emailadres.