De sprekende kaart

Het Meertens Instituut, bekend van de romanreeks van J.J. Voskuil, Het Bureau, heeft diverse interessante databanken op zijn website. Ik ontdekte dat ze er ook een kaart van Nederland hebben met daarop klikbare punten: de sprekende kaart. Deze punten vertegenwoordigen het dialect wat in die plaats gesproken wordt. De opnamen hiervoor zijn in de jaren '50, '60 en '70 gedaan, dus vaak al 40 jaar of ouder. Ze zijn afspeelbaar als mp3-bestanden.
Zo staat er een geluidsfragment op van Oosternijkerk, de woonplaats van onze Sneuper-redacteur Reinder Tolsma en een van Kommerzijl, de plaats waar mijn vader opgroeide. Ook het dialect op Schiermonnikoog is voor sneupers uit onze regio interessant. Probeer het dus maar eens uit op De Sprekende Kaart.
Update: Reinder Tolsma meldt dat degene op de opname het voormalig hoofd der school is en dat de opname bij hem thuis in de woonkamer is gemaakt. Hij heeft nog een cassettebandje van het hele interview, overgenomen van een langspeelplaat (!). Tijd om te digitaliseren!
De opname van Kommerzijl gaat over een bakker, mogelijk bakker Smit.

Groot Placaat en charter-boek van Vriesland

Een mooie bron over de Middeleeuwse geschiedenis van de Noordelijke provincies is de website http://www.cartago.nl/ . Op deze site worden bronnen van voor 1600 toegankelijk gemaakt, met name oorkondeboeken. Daaronder ook het Groot placaat en charter-boek van Vriesland, uitgegeven door Georg Frederik thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg (Leeuwarden 1768-1793; 5 delen). Het is het enige algemene oorkondeboek betreffende de provincie Friesland, met alle officiële stukken uit de Friese rechtsgeschiedenis. De eerste vier delen bevatten stukken uit de periode tot 1600:
1. stukken tot 1499;
2. het landboek van Keimpe van Martena en stukken van 1500 tot 1542;
3. stukken van 1543 tot 1578;
4. stukken van 1579 tot 1604.

De stukken zijn te raadplegen per bladzijde. Een mooi voorbeeld is de pagina met een stuk uit 1347 uit een kloosterarchief waarin een abt uit Dokkum (Dockingen) genoemd wordt.

Lezingen over genealogie en historie Friesland 2009

Er staan dit jaar weer vele lezingen op de agenda in Friesland. Ik heb even een rondje langs de velden gemaakt en zoveel mogelijk de lezingen van de komende 2 maanden op een rijtje gezet voor u:

Zaterdag 24 januari 2009, 13.30 uur, de heer B. Stenekes, Historisch Centrum Leeuwarden: Sonttolregisters. Zie ook Dokkumer schippers in de Sonttolregisters.

Donderdag 5 februari 2009, 19.00 uur, de heer O.Kuipers, Openbare Bibliotheek Wolvega: De B van Friesland, over de oude kentekens van auto's, motoren en andere motorvoertuigen.

Woensdag 18 februari 2009, 20.00 uur, de heer P. Karstkarel, Doopsgezinde kerk Dokkum: Nieuwe kijk op Delfts Rood in Friesland.

Zaterdag 21 februari 2009, 13.30 uur, mevrouw H. Scholten, Historisch Centrum Leeuwarden: De afscheiding en emigratie naar Amerika.

Woensdag 25 februari 2009, 20.00 uur, Tijs Goldschmidt, Tresoar, centrale studiezaal, Boterhoek 1, Leeuwarden: Darwinlezing “Een onovertroffen idee” .

Zaterdag 7 maart 2009, 13.30 uur, de heer A. Musquetier, Fryske Akademy Leeuwarden: Het Provinciaal Bestuurlijk Archief van Friesland (de Staten). Zie ook http://www.altijdstrijdvaardig.nl/

De botten van Descartes en Camphuysen

De Amerikaanse schrijver Russell Shorto, auteur van het succesvolle boek Nieuw Amsterdam, Eiland in het hart van de wereld, heeft recent een nieuw boek gepubliceerd. Het boek is getiteld Descartes bones, in het Nederlands vertaald in De botten van Descartes. De Franse filosoof en wiskundige René Descartes (1596-1650) woonde 20 jaar in de Verenigde Nederlanden en schreef er zijn belangrijkste werken. In 1618 sloot de avonturier zich aan bij het leger van Prins Maurits en leerde o.a. over vestingbouw en wiskunde. Na een toer door Europa en een kort verblijf in 1622 in Friesland, vestigde hij zich in 1629 in Franeker, waar hij waarschijnlijk in het Sjaerdema-slot (de plek van het huidige kaatsmekka van de PC) verbleef, bij katholieke vrienden. Aan de Universiteit van Franeker had hij contacten met geleerden als Metius, Winsemius, Amama en Rhala. In 1635 en latere jaren woonde hij in Leeuwarden. Op de website van Martin Engels wordt er uitgebreid over bericht in een transcriptie van Wopke Eekhoff.
Omdat ik het eerdere boek van Shorto, waarin de Nederlandse oorsprong van Manhattan met o.a. de Friezen Bastiaen Jansz Krol en Pieter Stuyvesant werd behandeld, uiterst leesbaar vond bestelde ik via Amazon.com zijn nieuwe boek over Descartes. En ik bezocht een lezing van hem in Amsterdam bij boekhandel Van Rossum over zijn Nieuw Amsterdam-boek. Inmiddels is hij in onze hoofdstad directeur van het John Adams Instituut geworden. Na de dood van Descartes in 1650 in Zweden werden zijn botten opgegraven en als een soort relikwie vereerd. Via diverse omzwervingen kwamen de botten uiteindelijk in Parijs terecht.
Het verhaal deed mij denken aan dat van zijn tijdgenoot Dirk Rafaels Camphuysen (1586-1627). Deze dichter en predikant woonde de laatste vier jaren van zijn leven in Dokkum, waar hij in de vlashandel zat. Ook zijn botten werden opgegraven en door bewonderaars vereerd en op diverse plaatsen bewaard. Uiteindelijk zijn de vermeende botten teruggegaan naar Dokkum waar nu nog altijd zijn graf door de Remonstrantse kerk wordt onderhouden.

Transcripties van oude boeken online

Van een behoorlijk aantal oude boeken wist ik al dat ze met een volledige transcriptie online stonden, maar door een bericht op de NGV-website werd ik er weer eens op geattendeerd. Het betreft een project van de Digitale Bibliotheek van de Nederlandse Letteren (DBNL). Op hun website staat een Basisbibliotheek met duizend titels uit de Nederlandstalige cultuurgeschiedenis van de Middeleeuwen tot heden, van romans tot proefschriften, van pamfletten tot bijbelvertalingen, van bakerrijmen tot memoires. De site is nog in opbouw, zodat nu ongeveer de helft van de transcripties online beschikbaar is en de rest in het komende jaar volgt. Zowel voor de historische achtergronden als voor genealogische doeleinden zitten hier interessante titels tussen. Zo is er een boek over Middeleeuwse chirurgie, Cirurgie, met bijzonderheden over wondbehandeling en dergelijke. Of een anoniem boek over het houden van bijen, een activiteit die onze voorouders vaak uitvoerden om aan de gewilde en gezonde honing te komen. In Friesland werd zo'n imker ook wel een bijker genoemd.
Diverse oude beschrijvingen van ontdekkingsreizen of andere zee-avonturen, zoals de beschrijving van Gerrit de Veer van de drie pogingen rond 1598 om Rond de Noord (dus bovenlangs Rusland) te varen met Willem Barentsz en de beschrijving van Willem IJsbrandts Bontekoe van zijn reis naar Oost-Indië.
Vermeldenswaard voor de sneupers is de volledige transcriptie van het boek Memoryboeck van de Vrouwens, gebaseerd op het dagboek van vroedvrouw Catharina Schrader. Op onze site hebben we al enkele jaren de index op het volledige dagboek en vele voorbeelden van beschreven bevallingen. In het maart-nummer 2009 van De Sneuper zal een artikel verschijnen over het portret van Catharina met het pendant van haar echtgenoot Thomas Higt, haar dochter Geertruid Cramer en schoonzoon Tjeerd Higt.

Naast de online bibliotheek van DBNL worden er bijna dagelijks boeken toegevoegd aan Google Books, zoals het Archief van het Hof van Friesland. Ook een mooie bron voor genealogen. De bijbehorende CD met de Criminele en Civiele Sententies 1700-1811 staat niet online, maar heb ik in mijn bezit. Voor vragen hieromtrent kunt u ons mailen.

Fryslan in de war

Dat Fryslan van de huidige vorst een beetje in de war raakt kan ik me nog voorstellen. Maar van het Nieuwsblad voor Geschiedenis en Cultuur van het Fries Genootschap zou je toch anders verwachten. Half december kreeg ik netjes op tijd Fryslan nummer 4 van december 2008, maar nu krijg ik plots begin januari het november 2008 nummer 3 in de bus. Met daarin een hele pagina Leeuwarder Historische Activiteiten van december 2008!
Het was me al eerder opgevallen dat de bezorging van Fryslan op de meest vreemde tijden plaatsvond. Op het adres-etiket zag ik een onbekende (regionale?) postbezorger. Ongetwijfeld wat goedkoper dan TNT Post maar ik vermoed dat men het niet zo nauw met de afleverdatum neemt. En dat terwijl het blad het paradepaardje van het Genootschap is en (volgens het jaarverslag over 2007) de helft van het totale Genootschapsbudget beslaat!
Het Genootschap bericht in de Vrije Fries 2008 dat het totaal aantal leden behoorlijk terugloopt en het genoodzaakt lijkt de contributie te verhogen. En dat terwijl onze Historische Vereniging Noordoost Friesland maar blijft groeien (nu meer dan 400 leden). Is de vergrijzing van de zogenaamde babyboomers nu een kans of een bedreiging? Persoonlijk geloof ik in de kansen om een groep mensen met relatief veel geld en vrije tijd te binden aan een interessante historische vereniging met bijbehorende publicatie(s). Zeker in het van oudsher chauvinistische Friesland en bij de Friezen om utens. Ons verenigingsblad De Sneuper is de afgelopen jaren sterk in omvang toegenomen, nu naar standaard minimaal 64 bladzijden per nummer. Daar kwam dit jaar een gratis extra nummer bij van 80 pagina's over de Vlasteelt en katholieke linnenweversfamilies. En dat al jaren voor 15 euro per jaar.
De voorzitter van het achtenswaardige Genootschap heeft al eens geschreven aan de leden dat ze eens in hun vriendenkring moeten proberen te werven. Maar volgens mij werkt dat niet. Mensen zijn van nature vrij passief, dus je moet het voor hen makkelijk en aantrekkelijk maken. Dat begint met een actief communicatiebeleid. Daarnaast is een goed vindbare en bijgewerkte website tegenwoordig van groot belang. Als ik nu (9 januari 2009) op de website van het Koninklijk Fries Genootschap voor Geschiedenis en Cultuur kijk dan zie ik op de homepage: 'Nieuws, Algemene ledenvergadering 9 december 2008. Op 9 december 2008 wordt een algemene ledenvergadering gehouden in Tresoar te Leeuwarden.' De hoofdpagina van de site is dus al minstens een maand niet ge-update. In de rubriek Publicaties zie ik bij Inhoudsopgave Fryslân als meest recente nummer: Jaargang 14 (2008), nummer 1. Jammer! Zoveel werk is het toch niet om de zaak een beetje bij te houden? Het klinkt wellicht allemaal een beetje zeurderig maar van het Genootschap verwacht ik echt beter. Wel moet ik zeggen dat het online zetten van oude jaargangen Vrije Fries via http://www.wumkes.nl/ en het linken vanaf de Genootschapswebsite al een hele vooruitgang is. Nu nog wat vaker bijhouden en beter communiceren en er zullen vast weer veel leden bijkomen. Ze mogen me, als lid, trouwens best eens emailen voor advies en ondersteuning.

Rijtuigenbezitters in Noordoost Friesland

In de loop der jaren zijn er in ons verenigingsblad overzichten gepubliceerd van rijtuigenbezitters in de diverse gemeenten in Noordoost Friesland. We hebben het dan over bezitters van een Friese sjees (chais), verdekte wagen, of een open wagen, de phaëton. Het zijn met name plezierwagens en zelfs enkele plezierjachten!
Het begon 10 jaar geleden met een publicatie van Broer van der Leij, die bij toeval een map tegenkwam in het streekarchivariaat te Dokkum en de namen overtypte voor de Sneuper. Het betrof de voormalige gemeente Westdongeradeel over de jaren 1796-1805. Omdat mijn voorvader Geert Jogchums Zijlstra voerman was in Niawier rond die tijd informeerde ik bij Reinder Tolsma of er ook een dergelijke lijst was van Oostdongeradeel. Die bleek er inderdaad te zijn, maar alleen voor 1797. Te vroeg voor vermelding van mijn voorvader. Toch hebben we die toen ook (online) gepubliceerd. De laatste jaren zijn daar Dokkum, Kollumerland, Dantumadeel, en als laatste in Sneuper 86, Ferwerderadeel bijgekomen. Deze hebben we nu ook aan de Indexen op de Sneuper-website toegevoegd.

Ik heb ze nog even voor de liefhebbers op een rijtje gezet. Veel sneupplezier ermee!

Rijtuigenbezitters Dokkum, 1796-1805
Rijtuigenbezitters Westdongeradeel, 1796-1805
Rijtuigenbezitters Oostdongeradeel, 1797
Rijtuigenbezitters Kollumerland, 1797, 1798.
Rijtuigenbezitters Dantumadeel, 1796-1805
Rijtuigenbezitters Ferwerderadeel, 1797

En als u nog meer voorbeelden van rijtuigen wilt zien is een kijkje op de site van het Nationaal Rijtuigmuseum Nienoord te Leek een aanrader.

Elfstedentocht 100 jaar officieel

Zodra het een beetje begint te vriezen slaat in Friesland de Elfstedenkoorts toe. Zal er in 2009 eindelijk weer eens een 'It giet oan' of 'It sil heve' klinken?
Vandaag precies 100 jaar geleden werd de eerste officiële Elfstedentocht gereden. Er deden 45 rijders aan de tocht mee die gewonnen werd door Minne Hoekstra uit Warga. Hij deed er 13 uur en 50 minuten over, zo'n 3 minuten sneller dan de als tweede eindigende Gerrit van der Leij uit Marrum. De Leeuwarder Courant berichtte in zijn verslag dat vanwege het dooiweer de Noorse schaatsen veel minder bruikbaar bleken dan de Friese schaatsen...
Naar aanleiding van dit aanvankelijk eenmalige evenement werd op 15 januari 1909 de Vereniging De Friesche Elf Steden opgericht.
De tot nu toe laatste Elfstedentocht, in 1997, was de vijftiende in de geschiedenis, nadat deze ook in 1912, 1917, 1929, 1933, 1940, 1941, 1942, 1947, 1954, 1956, 1963, 1985 en 1986 plaatsvond.

Tijdens de zesde Elfstedentocht, in 1940, werd het beroemde Pact van Dokkum gesmeed. De kopgroep van vijf schaatsers besloot gezamenlijk over de finish te gaan, hoewel Auke Adema daar op het laatste moment zich niets van aantrok. Toch werden alle 5, Adema, Piet Keijzer, Durk van der Duim, Cor Jongert en Sjouke Westra, tot winnaar uitgeroepen.

Er zijn nog vrij veel beelden bewaard gebleven van de Elfstedentocht. Bekijk eens de online dossiers bij de Geschiedenis website van de VPRO, of die van Sportgeschiedenis. Ook Tresoar heeft leuke oude berichten over de tocht bij elkaar gezet op zijn site Friesland zoals het was.

Wat moet Groninger Heerepoort in tuin Rijksmuseum?

Uiteraard wil ik beginnen alle lezers van het Sneuperblog een gezond en nijsgjirrich nieuwjaar te wensen!
Zowel de Sneuper website als dit weblog van de Historische Vereniging Noordoost Friesland is inmiddels zeer goed vindbaar via Google en links vanaf de relevante fora. Een mooi voordeel van deze digitale ontwikkelingen is dat we onafhankelijk van plaats 24/7 onze sneupbehoefte kunnen bevredigen.
Uw verslaggever kan zodoende als geboren Groninger vanuit Amsterdam met grote regelmaat historische 'nieuwtjes' over de regio waar zijn voorouders woonden, (Noordoost) Friesland en omgeving, onder de aandacht brengen.

En aangezien ik kortgeleden weer eens in mijn geboortestad Groningen was om o.a. de festiviteiten rond oude schepen tijdens Winter Welvaart te bezoeken en vlak daarna in Amsterdam weer langs het Rijksmuseum fietste wil ik het eens over de Groninger Heerepoort hebben. Toen ik in 1993 in Amsterdam kwam wonen, boven Selina's bar aan het Thorbeckeplein, fietste ik vaak door de Grachtengordel en langs het Museumplein. Het viel me vrij snel op dat er een oude losse poort in de tuin van het Rijksmuseum stond. Tot mijn verbazing bleek het om de hoofdpoort van de vroeger omwalde (vesting-)stad Groningen te gaan. Deze Heerepoort stond op het huidige Heereplein aan het eind van de Hondsrug. Over deze verhoging in het landschap loopt al eeuwen een hoofdweg (Heereweg) die door de legers (leger=heer) gebruikt werd. Een dikke tien jaar geleden filosofeerde ik met een andere Groninger, Wim Hut, over het terughalen van de poort naar de plaats van herkomst. Ik meen dat toen Professor Henk van Os de scepter zwaaide bij het Rijksmuseum en die Groningse connectie leek ons ideaal om met zijn hulp het klusje te klaren. We kwamen een krante-artikel tegen waarin de Groningse Amsterdammer Geurt Brinkgreve, een belangrijke man in de stedelijke monumentenzorg, al aandacht vroeg voor dit weeskind onder de Groningse monumenten. Tot onze verbazing reageerde Van Os negatief op ons verzoek. Er kon geen sprake zijn van een terugkeer van de poort naar de Martinistad, met name vanwege de volgens hem gebrekkige staat. Het blijkt namelijk dat de, op het oog solide, poort in werkelijkheid bestaat uit twee aan elkaar geplakte poorten. De achterkant wordt namelijk gevormd door een oude Deventer stadspoort. Ik vond het eigenlijk een beetje kul-argument van Van Os, want je kunt dat met de huidige technieken toch prima scheiden? En in de tuin van het Rijksmuseum waren de poorten toch maar in een achterafhoekje verstopt. Nu is dat laatste wel veranderd sinds de chaotisch en langzaam verlopende verbouwing van het museum is gestart. Opeens is het hek van de zijtuin verandert in de tijdelijke hoofdingang, notabene met onze Groninger Heerepoort als entree! En aangezien door al het geklungel de laatste voorspellingen van het gereedkomen van de verbouwing rond 2014 (!) liggen zal dat voorlopig nog wel even zo blijven. Maar er is hoop!

Ten eerste is er afgelopen jaar weer een nieuwe directeur van het Rijksmuseum aangetreden. En u raadt het al: het is een Groninger, Wim Pijbes. Weliswaar geen Stadjer, maar toch. Hij is een goede vriend van de cabaretier Bert Visscher, ook iemand die vast wel gek te krijgen is voor een Heerepoort-actie. Verder ontdekte ik dat er al een tijdje een Stichting bestaat die zich beijvert om de Heerepoort terug te halen naar waar die hoort (of bestaat deze niet meer?). Het is de Groningers gelukt om in 1672 de Bisschop van Munster, Bommen Berend, buiten de stadspoort te houden. Elk jaar wordt dit nog op de Groningse bevrijdingsdag, 28 augustus (Gronings Ontzet) herdacht. Dan moet het terughalen van zo'n voor de stad Groningen historisch belangrijke poort toch ook kunnen. De binnenkort te benoemen nieuwe burgemeester van Groningen zou zich met zijn inzet hiervoor erg populair kunnen maken.

Wat zou het mooi zijn op een komende 28 augustus (uiterlijk 2014!) te vieren dat de Heerepoort als cultureel erfgoed terugkomt naar 'Stad'. Een mooi voornemen voor 2009 lijkt me.

Boek: Zeedijken in het noorden

Titel: Zeedijken in het noorden
Mythes en feiten over 2000 jaar kustbescherming
Auteur: Fokko Bosker
Blz: 192
Band: Hard
Illustratie: Een groot aantal zwart/wit en kleurenfoto’s. Tevens afbeeldingen van kaarten
Korte beschrijving: Het boek gaat over de geschiedenis van de dijken vanaf de vroege middeleeuwen tot nu. Maar ook over de natuur langs de dijk, de mensen die er wonen en werken.
ISBN: 9789033007514 NUR 521
Prijs:€ 24,95
Informatie: Bij de boekhandel en Friese Pers Boekerij.

Album Amicorum van Poppe van Feytsma

Onlangs liep ik weer eens door de permanente tentoonstelling Het Geheugen van Nederland, in de Koninklijke Bibliotheek te Den Haag. Regelmatig worden de kleine vitrines in de donkere zaal vernieuwd. Vanwege het afscheid van directeur Wim van Drimmelen was een nieuwe expositie ingericht met aanwinsten tijdens zijn directoraat (1991-2008). Hieronder diverse 16e eeuwse Alba Amicorum, de zogenaamde vriendenboeken. In een van de vitrines zag ik een prachtige afbeelding van de Friese student Poppe van Feytsma.
Thuisgekomen checkte ik natuurlijk even wie dat nu wel was en direct merkte ik dat de KB de expositie ook in digitale vorm had gepubliceerd. Het Album Amicorum van Poppe van Feytsma lag opengeslagen op een pagina, gedateerd 1573. Hierop liet "Domitianus a Valta" zichzelf en zijn wapen op 24 juli 1573 in het album van Poppe te Douai door een schilder ter plaatse vereeuwigen. De Latijnse opdracht aan Poppe is van de hand van Walta zelf.
In het Noordfranse Douai (of Dowaai) was, naar Leuvens model, een katholieke universiteit gesticht die bij de studenten uit de Lage Landen vrij populair was. Vooral vanwege het onderwijs in de Franse taal die in diplomatieke kringen belangrijk was. Poppe ging na zijn studie naar Parijs en overleed in 1583, volgens de online Feytsma genealogie op de site van sneuper Simon Wierstra (waarschijnlijk op basis van een grafschrift dat ook in het boek van ons andere Sneuper-lid, Hessel de Walle, Friezen in Vroeger Eeuwen, staat vermeld):
Poppe Hessels van Feytsma, afkomstig uit Deinum, overleden 31 mei 1583, begraven Deinum, grafschrift, zoon van Hessel Ruurds van Feytsma en Luts van Mellema, ook Louise.
Poppe was gehuwd met Ursel Wybrensdr van Roorda, overleden 7 jun 1581, begraven Deinum, grafschrift, dochter van Wybren van Roorda en Tieth Scheltesdr van Scheltema.

Vrije Fries 2008 literair verantwoord

Vlak voor kerst plofte een dik pak in de brievenbus: de nieuwe Vrije Fries (nummer 88, 2008) en het blad Fryslan van het Koninklijk Fries Genootschap voor Geschiedenis en Cultuur en de Fryske Akademy, onderdeel van de Koninklijke Nederlandse Academie voor Wetenschappen (K.N.A.W). Het was vroeg deze keer want nummer 87 van 2007 ontving ik pas medio mei 2008.

Tot mijn aangename verrassing bevatte de Vrije Fries een groot artikel over de Friese zeventiende-eeuwse schilderkunst, een onderwerp waar ik recent op dit blog ook aandacht aan besteedde. Het artikel van Piet Bakker (gebaseerd op zijn proefschrift Gezicht op Leeuwarden, Schilders in Friesland en de markt voor schilderijen in de Gouden Eeuw) bevestigde dat met name Lambert Jacobsz (ca.1598-1637) een belangrijke rol in de ontwikkeling van de Friese schilders speelde. Hij had een uitgebreid netwerk van doopsgezinde relaties, iets wat ik in een ander onderzoek ook constateerde bij doopsgezinde lakenhandelaren, kruidenhandelaren (kruideniers) en apothekers. Nieuw voor mij was de naam van zijn assistent en landschapsschilder Heere Innes, evenals de Leeuwarder kunstschilders Petrus Schotanus (1610-1674), Gerrit de Heer (1606-1670) en Margareta de Heer (ca. 1603-1665).

Albertina Soepboer behandelt in een Friestalig artikel het oeuvre van de dichteres Ella Wassenaar, pseudoniem van Lipkje Post-Beuckens en ook bekend als Ypk fan der Fear.
Regnerus Steensma neemt de iconografie van de laatmiddeleeuwse Friese priesterzerken onder de loep. Een miskelk op de grafsteen maakt ze herkenbaar als zodanig. Qua datering stammen de 58 stenen uit de periode 1475-1600.

In 'De kwestie Belida, Rectorale problemen in Harlingen (1638-1671)' neemt Piter van Tuinen (een kenner van de Latijnse scholen in Friesland en zoon van Sybren van Tuinen, 1913-1993 en burgemeester van Dokkum van 1946-1970) ons mee door de onstuimige levensloop van Olphardus Henrici Belida en zijn zoon Bouricius. De telgen uit een Oostfries geslacht konden moeilijk van de fles afblijven en hadden het ook niet zo met het gezag. Stamvader Olpherd Henrici Belida was in 1592 predikant te Ferwerd maar werd ook al afgezet vanwege drankproblemen. Zijn naamgenoot, kleinzoon en hoofdpersoon van het verhaal werd op 19 december 1616 te Harlingen gedoopt als zoon van Hendrick Olpherts en Ytke Hanses Cardinael (de zus van rekenmeester Sybrandt). Hij trouwde op 20 oktober 1639 met Anna Sibersma en zijn zus Ymcke Belida trouwde met Anna's neef, de kunstschilder Johannes Heeres Sibersma (Dokkum 1616-Groningen 1652) op 16 januari 1642. Van Tuinen beschrijft de carriere van Olpherd na zijn opleiding aan de Harlinger Latijnse School en Franeker Academie. Op 22-jarige leeftijd werd hij al rector van de Latijnse School. Hij had een goede relatie met stadhouder Willem Frederik (zie diens online dagboeken) die hem steunde maar na diens dood zakte Belida snel af. Hij was betrokken bij talrijke rechtszaken, had allerlei formeel ongeoorloofde bijbaantjes en eindigde zijn leven berooid, ondanks het feit dat hij ook een aantal educatieve publicaties had gedaan.
Van Tuinen vergelijkt Belida met een jaargenoot, de Bolswarder schoolmeesterszoon Johannes van der Malen (van wie een testament uit 1651 bekend is), die in Dokkum rector was van de Latijnse School (1641-1650) en vanaf 1650 vroedsman en in 1670 burgemeester en dokter. Er is ook een paralel met de 'woelig rector' Johannes Hilarides, die in Dokkum conrector was (1681-1699). Deze veroorzaakte veel ophef door als drukker en boekhandelaar in de Dokkumer Hoogstraat 'In de Schoone' een controversieel uithangbord op te hangen met de bijbel (die de mensen op weg naar de kerk zagen) en aan de andere zijde een kaartspel (een ander product van hem), die hij vervolgens met een mat moest afdekken! Dit matje was, slim genoeg, zo licht dat deze bij een klein zuchtje wind al opwaaide. Hij publiceerde hierover in Phaedrus, Esoopische vertellingen, Dokkum, 1695.
Ook de Dokkumer rector Hermannus Hachting(ius) werd na zijn rectoraat in 1690 burgemeester.
De burgerlijke glorie van Atze Nannes Wassenaar (1867-1916) wordt belicht door Kees Kuiken. De rijke Friese boerenzoon liet in Haren bij Groningen het Huis de Wolf bouwen in de stijl van de belle époque.
Bernhard van Haersma Buma beschrijft de turbulente levensloop van de Sneker hoofdeling Rienck Bockema (ca 1350-1436), die als Fries strijder en ridder deelnam aan door de Duitse Orde georganiseerde kruistochten tegen Litouwen. Worp van Thabor beschreef dit in zijn kroniek.
Lexicograaf Anne Dijkstra schrijft over het door Joost Halbertsma samengestelde Friese woordenboek Lexicon Frisicum.
De archeologische bijdragen in de Vrije Fries van de afgelopen 10 jaar worden door Ernst Taayke besproken en tenslotte geeft Otto Knottnerus een recensie van een publicatie van wijlen Benny Siewertsen in een artikel over Friezen in Denemarken.

In het magazine Fryslan een interessant verhaal van Ben Broos over Gerrit van Loo (ca. 1580-1641), secretaris van Het Bildt (Bil), die veel op reis was met o.a. grietman Edzard van Burmania. De grietenijsecretaris was gehuwd met Hiskia Uylenburgh en ontfermde zich samen met haar enkele jaren over zijn schoonzusje Saskia, de toekomstige vrouw van kunstschilder Rembrandt.
Meindert Seffinga interviewde de conservator van het Hannemahuis, Hugo ter Avest en Gerben Wierda beschrijft de ontdekking in het 17e eeuwse Kerkeboek van Heeg van de hempolder Meerdijck.
Tenslotte brengt Foppe Kooistra de in 1839 te Hemrik geboren Sietze Wopkes Wierda onder de aandacht. Hij was in Zuid-Afrika een belangrijk ontwerper van overheidsgebouwen in met name Pretoria.

De Fryske Akademy was druk met publiceren in december want ook het infoblad Ut de Smidte werd in een gezamenlijk nummer 3/4 online gezet.

Veepestregisters 1745 Westdongeradeel

In Sneuper 89, december 2008, is door ons redactielid Piet de Haan een artikel gepubliceerd dat handelt over de veepest of runderpest die in de jaren 1745-1746 Noordoost Friesland teisterde. In Sneuper 91, maart 2009, zal een artikel over de veepest in Dantumadeel rond 1769 worden gepubliceerd.

Nadat in 1682 en 1714 de veepest al had huisgehouden in de regio was het nu weer raak. Aangezien de overheid maatregelen nam om de schade te verlichten werd opgetekend wie welke verliezen had geleden. Uiteraard werkten de getroffenen hier graag en snel aan mee. Deze registratie is voor de voormalige gemeente Westdongeradeel bewaard gebleven maar in erbarmelijke staat aanwezig in het voormalige streekarchief, het Historisch Informatie Centrum Noordoost Friesland te Dokkum. Westdongeradeel Oud Archief 1640-1816 nr. 229. Het bevat lijsten van eigenaren en hun aan de runderziekte gestorven runderen in: Betterwird, Hiaure, Bornwird, Raard, Foudgum, Brantgum, Waaxens, Holwerd, Hantum, Hantumeruitburen, Hantumhuizen, Ternaard, Wierum, Nes.

Piet de Haan heeft in samenwerking met zijn vrouw de bladen gefotografeerd en een transcriptie met toelichting gemaakt. Een uitgebreide versie met toelichting en oude werktuigen en recepten tegen deze ziekte (tongblier, mond-en klauwzeer ?) is zoals gezegd in ons verenigingsblad gepubliceerd maar stellen we in verkorte versie als bronbewerking ook graag beschikbaar aan een breder publiek.
Ook zal deze bron toegevoegd worden aan de lijst van eerdere bronbewerkingen/indexen die al sinds jaar en dag een belangrijk onderdeel zijn van de pagina Indexen van de Sneuper website.

Maak er dus gebruik van als aankleding van uw genealogie en vergeet daarbij niet aan bronvermelding te doen. Namens de redactie van De Sneuper: veel sneupplezier ermee!

Tresoor in de uitverkoop

U zult misschien denken "Is ons geliefde voormalig Rijksarchief Friesland te Leeuwarden in de aanbieding?". Nee, De Tresoor is een boek dat ik na jaren weer terugzag op de website van uitgeverij Kok Kampen.

Als klein jongetje was ik gefascineerd door de boeken van Rien Poortvliet met de mooie tekeningen van dieren in het bos met leerzame verhaaltjes erbij. Een prima kadootje om samen met onze zoon Berend van 6 op een druilerige dag doorheen te bladeren. En toen ik zag dat het grote hardcover boek 'De Tresoor' in de uitverkoop is gezet voor 10 euro bestelde ik het gelijk online.
Gisteren ontving ik het keurig verpakt met een acceptgiro erbij. En weer was ik positief verrast. Centraal staat een archiefstuk uit 1566 waarin een voorvader van Poortvliet claimt een Tresoor (kabinetkast) bij familie in een schuur toch werkelijk als zijn bezit te beschouwen. De tekenaar/schilder gebruikt dit gegeven om te illustreren hoe onze voorouders vroeger gekleed waren (ze droegen bijvoorbeeld geen onderbroek) en hoe ze branden blusten, reisden, woonden, sliepen, zich bewapenden en hoe ziektes om zich heen sloegen. Allemaal hartstikke 'nijsgjirriche' dingen voor een rechtgeaarde sneuper om eens in beeld te krijgen. Het was de tijd waarin de Beeldenstorm plaatsvond en Spaanse soldaten ons 'land' binnenvielen. Kortom een prachtig beeld van het dagelijks leven in het Rampjaar in de tweede helft van de 16e eeuw en wellicht een aardige suggestie om nog even gauw voor Kerst te bestellen.

Gemma Frisius: vergeten Dokkumer genie

Deze maand 500 jaar geleden werd hij geboren in Dokkum, maar bekendheid geniet hij nauwelijks. Op 8 december 2008 besteedde de Nieuwe Dockumer Courant in een groot artikel eindelijk eens aandacht aan deze zoon van Dokkum: Gemma Frisius (1508-1555). Bert Vrijer, een Frisius-fan uit Marrum vertelt over de man die geboren werd als Jemme Reiners. Hij tekende als eerste de werking van de camera obscura. Omdat zijn ouders jong stierven groeide hij op bij familie in de stad Groningen, waar hij de Latijnse School volgde. Zijn vervolgstudies aan de Universiteit van Leuven (waar een fonds naar hem genoemd is) waren geneeskunde en wiskunde. Hij bedacht de zogenaamde driehoeksmeting voor plaatsbepaling en werd daarmee de grondlegger voor de Leuvense school in cartografie.
Hij verbeterde instrumenten zoals de Jacobsstaf en tekende, als volgeling van Copernicus, als eerste een wereldkaart op zowel een plat vlak als een globe. Hij had Keizer Karel V als leerling en was diens lijfarts. Ook Gerard Kremer, beter bekend als Mercator en een van de beroemdste cartografen van de 16e eeuw werd door hem onderwezen. De bekende cartograaf Tycho Brahe (1546-1601) had ook veel waardering voor de basis die Frisius gelegd had.
Frisius schreef vele boeken over geneeskunst, wiskunde en cartografie. In 1530 publiceerde hij op 22-jarige leeftijd een standaardwerk over astronomie en cosmografie: Gemma Phrysius de principiis astronomiae et cosmographiae. Hierin opperde hij voor het eerst het gebruik van een draagbaar uurwerk voor de bepaling van de lengtegraad op zee (iets wat overigens pas halverwege de 18e eeuw lukte, hoewel ook een ander Dokkumer genie Jan Hendrick Jarichs van der Ley er begin 1600 mee bezig was!). Een van de oudste globes (van de sterrenhemel) ter wereld (1537) is door Frisius ontworpen en nu in bezit van het British National Maritime Museum in Greenwich. Zijn leerling Mercator heeft er zijn vroegst bekende gravure op aangebracht. Een aardglobe uit 1536 van Frisius is bewaard in het Globemuseum in Wenen.
Hij was een echte uitvinder die bijvoorbeeld instrumenten ontwikkelde waarmee hij lijken ontleedde, om te zien hoe de mens in elkaar zat. Zijn veelzijdigheid in een tijd dat er op wetenschappelijk gebied nauwelijks iets gebeurde was verbluffend en kan de vergelijking met Leonardo da Vinci, een erkende Homo Universalis, glansrijk aan. Frisius was een humanist die in zijn tijd op Europees niveau zeer gezaghebbend was.

Ook ik moet erkennen dat we met de Historische Vereniging Noordoost Friesland niet of nauwelijks aandacht aan hem besteed hebben, hoewel ik ooit bij de start van onze verenigingswebsite (10 jaar geleden) al een link maakte naar een lemma over Frisius (van Oxford University, tweede deel van de pagina). Bij deze roep ik dan ook op, in navolging van Bert Vrijer, Gemma Frisius een eervolle plaats in de Friese geschiedenis te geven. Wellicht is er nog een plaatsje vrij tussen Wigle van Aytta en Menno Simons in de nieuwe Canon van de Friese geschiedenis !

Update: De Universiteit van Leuven meldt dat de Frisius-tentoonstelling vanaf medio januari 2009 via haar website te bekijken is. De bijbehorende catalogus wordt geschonken aan het archief van onze vereniging, waarvoor dank!

Hongaarse evacuees in Noordoost Friesland

In 2004, Sneuper 73, schreef ik een artikel over Hongaarse evacuees. Het was me opgevallen dat rond 1920 op oude foto's in Noordoost Friesland en het Groninger Westerkwartier diverse Hongaarse meisjes stonden. Aangezien ikzelf met een Hongaarse getrouwd ben en er zelfs op een foto van de Lagere School te Munnekezijl van mijn voorouders rond 1922 een Hongaars meisje (Lenka) bleek te staan was ik extra geïntrigeerd. Op een foto uit 1919 bij de kerk van Ee staan Hongaarse meisjes bij het graf van een verdronken Hongaars jongetje.
Na de Eerste Wereldoorlog was het Hongaars-Oostenrijkse keizerrijk opgesplitst in de huidige twee landen, die danig geruïneerd waren. Uit onderzoek bleek dat de Hongaarse (en vermoedelijk ook Oostenrijkse) kinderen door diverse hulporganisaties, waaronder het Centraal Comité voor Hongaarsche kinderen, na de Eerste Wereldoorlog per trein naar Nederland werden gehaald om daar aan te sterken na de geleden ontberingen en armoede. Op wat begeleiders na gingen de meeste kinderen op jonge leeftijd alleen naar het verre Nederland. Via o.a. de kerken in met name Friesland en Zeeland werden gastgezinnen geworven, die vaak enkele jaren achtereen een aantal weken opvang boden. Blijkbaar beviel het diverse kinderen zo goed dat ze in Friesland bleven en trouwden met mensen uit de omgeving.

Als reactie op mijn artikel in de Sneuper kwamen er nog veel meer voorbeelden van Hongaarse kinderen in Friesland naar voren, zoals Zoltan Belarus bij de familie Viersen in Anjum en de latere baakster te Kollum, Piroschka Dömötör. En zo verscheen later in Sneuper 79 een artikel van Dick Deuzeman over een Hongaarse jongen, Albert Fischer, in Oudeschoot.
In Sneuper 86, maart 2008, publiceerden we de biografie van de Hongaar Imre Deli die ook als evacuee naar Friesland kwam.
Er verschenen verder enkele boekjes, zoals het Friese boekenweekgeschenk in 2001 van de hand van Douwe Kootstra "Berjochten út Boedapast" over het meisje Magda. En het eveneens Friestalige Tusken Boedapest en Burgerheide van Jacobus Knol uit 1998 over de vierjarige Erzsebet Sztricsko die, evenals Magda, in 1923 per trein vanuit Boedapest kwam.

Heeft u zelf nog voorbeelden en verhalen van Hongaarse 'treinkinderen' in Friesland rond 1920, laat het ons dan weten.

Ook nu nog kunt u trouwens in de zomervakantie een Hongaars weeskind een goede tijd bezorgen door hem/haar een paar weken in huis te nemen. Kijk op de site van Stichting Gastouders Hongarije voor de details.

Een op zich heel ander onderwerp maar toch leuk om even te melden is de online versie van het boek over Maria van Hongarije, Regentes der Nederlanden.

Update: De familie Spijkerman gaf in 1923 onderdak aan Gizela Bukauwski en ontmoette haar 42 jaar na dato getuige het krantenartikel.

Mooie vondst in streekarchief

Een Sneuper zou geen sneuper zijn als er niet af en toe wat ontdekt werd.
Ons aller Douwe Zwart kwam in het voormalige streekarchief te Dokkum, tegenwoordig Historisch Informatie Centrum Noordoost Friesland (http://www.hicnof.nl/) in de door Sneuper-leden geïnventariseerde Van Tuinen bibliotheek een oud boekje tegen. Het bleek een in 1766 bij Pieter Koumans in Leeuwarden gedrukt boekje van dominee Wilhelmus Columba, predikant te Morra en Lioessens, te zijn. Hij was geholpen door de dominee van Ee en Engwierum, Anthonie Gotfried Dreas (die in Groningen rond 1736 erg controversieel was). Het is een Naamlijst der Heeren Predikanten, die onder 't ressort van E. Classis van Dokkum zedert de Reformatie, gedient hebben.
Wilhelmus Columba, Gedoopt op 23 februari 1716 in Akkerwoude, was de zoon van dominee Joannes Columba en Lucia Aestwarda uit Franeker. Het was een echte domineesfamilie want ook Harmannus, Petrus en Sibren (Sibrandus) Columba werden predikant, de laatste (Gedoopt op 13 maart 1729 in Aalsum) zelfs in Batavia via de VOC (1750-1764) en later Middelburg.
Civiele Sententies Hof van Friesland 1761:Rinse Sinia ontv. Morra als curator over de kinderen van Hermanus Bruinsvelt en over Johannes Renema; Sijtske Riddersma, gesterkt met haar man Julius Bakkerus te Nes en ds. Wilhelmus Columba te Morra, als gelastigde van Janke Reneman wed. Hermanus Bruinsvelt te Nes, contra secr. Wilhelmus Bergsma voor hem zelf en als gelastigde van Johannes en Jouke Reneman, mitsgaders Antje Jarigs wed. Hermanus Reneman als moeder en voogdesse over haar minderjarige dogter Gertje Reneman.

Overigens is een vergelijkbaar boekje uit 1751 door Martinus Laurman uit Jorwerd van de Classis Leeuwarden online te raadplegen via Google Books, nota bene uit de bibliotheek van Harvard.

Admiraliteit Friesland hielp mee in jacht op zilvervloot

De Admiraliteit van Friesland was tot 1645 gevestigd in Dokkum. Vanuit het Admiraliteitshuis werd een organisatie, waaronder een vloot met pinassen en smakschepen, aangestuurd die toezicht hield op de inning van belastinggelden, het bewaken van belangrijke vaarwegen en konvooien en het onderscheppen van contrabande. In feite vormden de schepen de marine van Friesland. In die hoedanigheid werd er vanuit het Admiraliteitscollege en de Staten Generaal regelmatig een beroep gedaan op de inzet van Friese schepen. In de resoluties van de Staten Generaal (online zijn 1626-1630) komen regelmatig acties met de Admiraliteit in Dokkum voor.

Onlangs werd een boek gepresenteerd bij Uitgeverij Verloren over de jacht (kaapvaart) op Spaans zilver door de Nassause vloot. Deze vloot stond onder leiding van Witte de With en probeerde op deze manier de belangen van de republiek te beschermen. Als het zilver de Spaanse troepen niet zou bereiken dan werden daarmee de soldaten tijdens de Tachtigjarige Oorlog ontmoedigd. De nadruk in het boek Op jacht naar Spaans zilver, ligt op het journaal dat kapitein Willem van Brederode van de tocht bijhield en recent werd herontdekt. Een uitgebreide inleiding en toelichting van Anne Doedens en Henk Looijestein (hij deed ook het archiefonderzoek voor De ondergang van de Batavia, 1629, waarin 'Dokkumer' Jeronimus Cornelisz een hoofdrol speelde) geeft een goed beeld van de voorbereiding van deze tocht. Daarin komt naar voren (op blz. 46) dat de Friese Admiraliteit in september 1622 een viertal twaalfponders (zware kanonnen) aan de vloot leverde. Op pagina 300 wordt onderstuurman Heyndrick Harmens uit Dokkum genoemd op 14 juni 1624, dezelfde dag dat ze ook 20 gevangen genomen Spanjaarden aan de kust van het Peruaanse Lima ophangen. Mogelijk is hij dezelfde als de Hendrick Harmens die tot ca. 1621 bij het Administratief personeel van de Admiraliteit werkte. Zoals vaker vermeld op de Sneuper website gingen vele Friezen namens de Admiraliteit, VOC of WIC de wereld over.

Voor meer informatie over de Admiraliteit in Friesland is ook de publicatie van ons lid Eimert Smits 'De Friese Admiraliteit boven water' interessant.
Update: Nadat ik een link maakte met pagina 300 van het gedigitaliseerde boek Op jacht naar Spaans zilver is de pagina door Google Books of Uitgever Verloren verwijderd. Interessant mechanisme. Echte aandacht vinden ze blijkbaar niet leuk. Gelukkig heeft Henk Looijestein me nog een exemplaar van het boek beloofd.

Boek over Hantum, Hantumeruitburen, Hantumhuizen en Hiaure

Nieuw boek: Oerliz is it heale wurk
Stinnen de oare helte
Leven en werken in de 4 H-dorpen Hantum, Hantumhuizen, Hantumeruitburen en Hiaure in de vorige eeuw.

Auteurs: Een werkgroep van 7 personen met als voorzitter Jelle Jan de Wilde
Blz: 203
Band: Hard
Illustr. Groot aantal zwart/wit foto’s
Korte beschrijving: Het boek schetst een goed beeld van het dagelijks leven van de mensen en gebeurtenissen in de 4h-dorpen: Hantum, Hantumhuizen, Hantumeruitburen en Hiaure in de periode van voor en na de tweede wereldoorlog. Het boerenleven, onderwijs en de middenstand zijn enkele van de thema’s die in het boekwerk aan de orde komen.
ISBN: geen
Prijs: € 19,95
Tijdens een feestelijke bijeenkomst in het dorpshuis werd het eerste exemplaar uitgereikt aan oud-Hantumer Doeke Sijens.
Info en verslag met filmpje van Hendrik van der Heide op YouTube: http://www.4h-side.nl/ en Jetty Hof 0519-571524

Zonen van Adam in Nederland

Afgelopen zaterdag was ik bij een bijeenkomst in Leiden als afsluiting van het eerste jaar Project Genetische Genealogie in Nederland. In het kader van het 125-jarig jubileum van het Koninklijk Nederlandsch genootschap voor Geslacht- en Wapenkunde, en met medewerking van de NGV en de Zuidhollandse Vereniging voor Genealogie Ons Voorgeslacht, werden door diverse sprekers de aspecten van DNA en Genealogie behandeld. Ik ontmoette er mijn verre neef Wibo Boswijk (we stammen beide af van Geert Jochums, geboren rond 1650 te Ee), die zelf een ander project op het gebied van Genetische Genealogie heeft opgezet in samenwerking met Kees Stada en Paul Rouing, het zogenaamde Friese Waddenproject. Vreemd genoeg is overigens dat mijn achterneef Yme Drost (onze grootmoeders van vaders kant zijn zusters Frankes) weer een andere projectgroep is gestart bij FT-DNA waarbij naast het mannelijk Y-chromosoom ook het vrouwelijk Mitochondriaal DNA kan worden onderzocht.
In een bomvolle zaal in het Kamerlingh Onnes gebouw luisterden de aanwezigen naar een toelichting op het Vlaardingen Project, door stadsarcheoloog Tim de Ridder en archivaris Harm Jan Luth. Vervolgens werd de link tussen archeologie en dna-onderzoek verder uitgediept met een zeer interessant project in Eindhoven met het middeleeuws kerkhof bij de Catharinakerk, door stadsarcheoloog Nico Arts. Een beschouwing over de vroege mens werd gegeven door de heer Van Gestel en tenslotte besprak mijn oude dienstkameraad (lichting 88/4, 88/5, Bussum/Havelte) Leo Barjesteh van Waalwijk van Doorn de resultaten en conclusies van het eerste jaar van het project. Er is nog niet duidelijk een Fries gen te bepalen, hoewel het lijkt dat er een historische stroom vanuit het zuiden (Romeinen?) is en een stroom vanuit het noorden van aan Vikingen gerelateerde volkeren. Maar deze migratiestromen zijn ook meer genografie dan genealogie. Voorlopig is het nog gissen. Barjesteh is tevens de uitgever van het boek dat op dit project gebaseerd is en binnenkort uitkomt.
De titel is Zonen van Adam in Nederland, met als ondertitel Genetische Genealogie: een zoektocht in ons DNA-archief.
Het boek bevat inleidende hoofdstukken over o.a. het ontstaan van de moderne mens, de ontwikkeling en toepassing van de gebruikte dna-techniek, clusteranalyses van de haplotypes van de deelnemers aan het project en 410 stamreeksen! Ook mijn stamreeks staat er in en op de cover zie je de afbeelding van mijn overgrootvader Bauke Zijlstra (1857-1929) met pet en hoekige baard als tweede van rechts in de tweede rij van boven. Dit stevige boekwerk is te koop voor de prijs van 46,50 euro per exemplaar (exclusief 6,50 euroverzendkosten binnen Nederland), door het overmaken van het juiste bedrag op postbankrekening nummer 4504651 t.n.v. Barjesteh van Waalwijk van Doorn te Gronsveld.