Nieuw boek Bauke van der Pol: Holland aan de Ganges

Na o.a. VOC in India heeft de ons bekende Bauke van der Pol wederom een boek het licht doen zien waarin de connectie met India belicht wordt.
Holland aan de Ganges heeft als ondertitel: Prins Willem Frederik Hendrik in India (1837-1838).

Prins Hendrik van Oranje-Nassau (1820-1879) die ook wel de ‘Zeevaarder’ werd genoemd, komt eind 1837 aan bij de monding van de Ganges met het marine opleidingszeilschip Bellona. Deze jongste zoon van de latere koning Willem II en Held van Waterloo, is niet de eerste Hollander die deze gevaarlijke rivier bevaart.

Marineopleidingszeilschip Bellona bij Calcutta (afbeelding Bauke vd Pol)

In de 17e eeuw al voeren schepen naar Chinsurah, de hoofdvestiging van de VOC in Bengalen. Maar hij is wel de eerste Nederlandse (en Europese) prins ooit, die voet aan wal zet in Brits-Indië (India).

Prins Hendrik zou slechts een week in Calcutta blijven maar waarom besluit hij een maandenlange reis te maken door de Gangesvlakte naar steden als Agra en Delhi?

De driehonderd overige bemanningsleden moesten zich al die maanden in Calcutta zien te vermaken waar het fregat de Bellona voor anker lag. Voor een select groepje officieren was dat geen straf. Zij maakten boottochten naar het ‘Nederlandse’ Chinsurah en waren daarnaast graag geziene gasten op de vele Engelse feesten.

Het meest memorabele feest was bij de schatrijke Indiër, Baboo Rabindranath Tagore, die zijn buitenverblijf speciaal met oranje zijde had versierd ter ere van het bezoek van prins Hendrik. Bauke
van der Pol treedt in de voetsporen van prins Hendrik en de overige ‘mannen van de Bellona’.

Unieke tekeningen van het Calcutta uit het begin van de 19e eeuw die zij maakten, vergelijkt hij met wat er nu nog herinnert aan hun bezoek.
Van der Pol bezoekt India al sinds 1974 en deed de laatste jaren onderzoek naar de historische relatie India-Nederland.

Overigens zullen wij in een komend nummer van De Sneuper een artikel plaatsen over Nicolaas Tadema, een Dokkumer die namens de VOC als opperhoofd te Pulicat in India actief was in de 18e eeuw.

Symposium Het Maritieme verleden van de Friese Zuidwesthoek

Hindeloopen, de 11e stad van Friesland, lag op een soort schiereiland dat in de Zuiderzee uitstak. Hoewel de stad niet beschikte over havenfaciliteiten voor grote zeeschepen, en ook niet over goede verbindingen met een achterland, was de koopvaardij toch de belangrijkste bedrijfstak ten tijde van de Republiek.
De scheepvaartsector leverde het vervoer voor de handel en nijverheid in Holland. De cargadoors in Amsterdam waren de voornaamste opdrachtgevers en Noorwegen was een belangrijke bestemming. Toen in de Franse tijd Amsterdam zijn positie als wereldhaven verloor kwam er een eind aan de bedrijvigheid van de scheepvaart in Hindeloopen. Van het maritiem verleden is er betrekkelijk weinig bewaard gebleven. De meeste aandacht ging uit naar de folklore, de klederdrachten, het schilderwerk en de eigenaardige taal.
Het Museum Hindeloopen heeft de Wurkgroep Maritieme Skiednis verzocht mee te denken over hoe dit hoofdstuk uit de geschiedenis van de stad vorm zou moeten krijgen.

In de discussies noemen we dit project de Hindelooper Zeereis. Dit symposium zal een eerste aanzet vormen voor de uitwerking van de ideeën over deze zeereis. Een aantal inleiders zal de verschillende aspecten van het maritieme verleden van Hindeloopen belichten. We nodigen u uit om mee te gaan op deze boeiende en avontuurlijke reis.

Het bestuur van de Wurkgroep Maritieme Skiednis

Programma:
13.30 Ontvangst met koffie/thee
14.00 Opening van het symposium door de dagvoorzitter Rob Leemans
14.05 Toelichting op de plannen van het Museum Hindeloopen door Ties Elzenga, voorzitter van de Hidde Nijland Stichting
14.15 Ontwikkeling van de Zuiderzeesteden door Karel Gildemacher
14.45 De zeeschepen van de Gouden Eeuw door Elisabeth Spits
15.15 De kunst van het navigeren in de 17e en 18e eeuw door Rob Leemans
15.45 Pauze
16.15 De partenrederij als bedrijfsvorm bij de Friese koopvaardij in de 18e eeuw door Jelle Jan Koopmans
16.45 Schippersgemeenschappen in de Zuidwesthoek door Cor Trompetter
17.15 Lokale zeehelden door Jan de Vries (over o.a. Wiebe Siewerts)
17.45 Terugblik op het symposium door Hanno Brand, directeur – bestuurder Fryske Akademy
18.00 Borrel met aansluitend buffet

Zaterdag 23 januari 2016, 14.00 – 18.30 uur
In De Foeke - Hindeloopen
Nieuwstad 49, 8713 JN Hindeloopen,
0514 522017

Toegang en opgave
Dit symposium is voor iedereen toegankelijk.
Meedoen aan het symposium kost € 5.
De kosten voor het buffet zijn € 15. Het totaalbedrag kan aan de zaal betaald worden (graag gepast geld).
Opgave kan tot en met vrijdag 15 januari 2016 bij de Fryske Akademy: e-mail baly@fryske-akademy.nl of telefonisch 058 2131414.
Goed aangeven of u alleen voor het symposium komt of voor het symposium én het buffet. Dieetwensen graag doorgeven bij uw aanmelding. Wilt u gebruik maken van de vervoerservice van station Hindeloopen naar De Foeke? Geef het door bij uw aanmelding.

Friese schippers en de Deense ossenhandel

Tijdens de ledenvergadering van de Vereniging voor Zeegeschiedenis op de Bataviawerf in Lelystad

Schilderij De Os, 1564, schilder onbekend, Amsterdam Museum

presenteerde Wilma Gijsbers een verhaal over de Deense ossenhandel en de retourhandel in tegels en de rol van schippers daarin. In 1999 verdedigde zij aan de Universiteit van Amsterdam haar dissertatie Kapitale ossen. De internationale handel in slachtvee in Noordwest-Europa 1300-1750. (Als boek is het reeds uitverkocht).

Vanuit Denemarken, vooral Jutland, werden blijkbaar grote kuddes ossen verhandeld, vaak naar markten in Holland, bijvoorbeeld Hoorn en Enkhuizen. De reis kon te voet gemaakt worden, waarna vaak vanuit plaatsen aan de oostzijde van de Zuiderzee nog een transport over water plaatsvond. Er kon echter ook direct vanuit Denemarken een transport over zee en rivieren gemaakt worden. De ossen waren dan wel sterk vermagerd en moesten op de grazige weiden van vaak net drooggemalen polders weer aangesterkt worden (het vetweiden, nog bekend van de Friese Vetkopers).
Bij het vervoeren van de ossen speelden Friese schippers, immers bekend als de transporteurs van Noord-Europa, een vrij grote rol.
In de bijlagen van de online dissertatie van Wilma Gijsbers is o.a. een bijlage opgenomen met de namen van schippers die zij in de Notariële Archieven is tegengekomen. Daarin ook een aantal schippers uit onze regio, die met name voorkomen in het Notarieel Archief Amsterdam (NAA):

Arend Jakobs uit Anjum met de tjalk Abrahams Offerrande op 17 maart 1713, NAA 6801, a171. Deze vinden we terug in de DTB: Bevestiging huwelijk op 15 juli 1703 in Anjum. Bruidegom: Aarnt Jakobs afkomstig van Munnikezijl, Bruid: Aaltje Bernardus Schotanus afkomstig van Anjum (mogelijk dochter van chirurgijn Bernardus Schotanus uit Balk/ Sloten). Bron: Trouwregister Hervormde gemeente Anjum 1693-1810. Inventarisnr.: DTB 532.
Met thuishaven Anjum (ook wel gespeld als Anjun, Anjon, Anjou, Anium, Aniam en Anjam), wat in de praktijk het haventje van Ezumazijl zal zijn geweest, komt hij voor in de Sonttolregisters, waar zijn lading meestal bestaat uit ballast:
    13-4-1729    Arent Jacobsen,  Anjum,    Anjum - Kønigsbergen.
    15-5-1729    Arent Jacobsen    Anjum,    Pillau - Amsterdam.
    1-7-1729    Arent Jacobsen,    Anjum,    Anjum - Dantzig
    28-7-1729    Arent Jacobsen,    Anjum,    Dantzig - Amsterdam.
    7-10-1734    Aart Jacobs,    Anjum,   Abt - Østersøen

Albert Doekes uit Dokkum, wijdschip De Hoop op 17 feb 1676 NAA3864, f222. Ook hem vinden we in de DTB: Bevestiging huwelijk op 17 augustus 1673. Bruidegom: Albert Doeckes afkomstig van Dokkum. Bruid: Grijtie Ballings afkomstig van Kollum. Opmerking: grootschipper. Dokkum DTB 193 en 174. In 1674 en 1703 komen ze ook als lidmaat van de Remonstrantse Gemeente te Dokkum voor. Albert Doekes komt in de Sonttolregisters voor met een vermelding in 1695, nota bene met thuishaven Ameland!

Tede Doekes uit Dokkum (zijn broer?), wijdschip De Eikelboom 66x19 voet, op 8 feb 1676, NAA3864, f221

Wigbout Hermans (Wigbolt Harmens) uit Kollum, 26 maart 1713, costschip (kofschip?) NAA6801 a189

Wouter Teunis van Ameland, 17 maart 1713 smakschip De Emmausgangers NAA6801 a171
Pieter Saskers van Ameland 26 maart 1713 De Jozef en Maria NAA6801 a189

Er zijn prachtige schilderijen van ossen, zoals die van een prijsos in het Amsterdam Museum uit 1564 en een Blaarkop prijsos van rond 1650 die te koop is bij antiquair Bruil & Brandsma in Amsterdam. En we kennen natuurlijk allemaal De Stier van Paulus Potter, in het onlangs heropende Mauritshuis.

Update:
Aanvulling van Jan de Vries uit Koudum: Veel smakken en wijdschepen van betrekkelijk kleine laadvermogens vergeleken met fluiten. Scheepsnaam 'Grasmaaier' (p. 554) is wel een leuke in dit verband.
De onderstaande uit NAA staat niet in dit overzicht:
6 april 1644, Gabriel Marselis, commissaris van de Deense Koning in de Republiek der Zeven Provincieen bevracht 24 schepen om Ossen te laden in de Sont bij het kasteel van Elseneur. Onder de schippers: Joltje Froukes, Symen Jelles, Sierck Sipkes, Jarich Cornelis, Huyte Tjercks van Koudum. SAA 5075 nr. 1622 / 106. Dit gaat voorzover ik het kan overzien om de bevrachting van fluitschepen.
Over Gabriel Marselis verscheen in Amstelodamum van december 2012 een prachtig artikel van historicus Dudok van Heel die vermoed dat Marselis en zijn vrouw zijn geportretteerd door Bartholomeus van der Helst, rond hun landgoed Elswout in Overveen.
Update 2: In Amstelodamum 2015/3 juli-sept wordt de toeschrijving aan Marselis herroepen. Het blijkt een ander echtpaar!