Vrije Kolonistendag op zondag 1 november 2009

Onze bekende Wil Schackmann uit Groningen geeft een vooraankondiging van een interessante dag voor Sneupers.

Op zondag 1 november 2009 wordt in Frederiksoord een Vrije Kolonistendag gehouden.

Bedoeld voor iedereen die is geïnteresseerd in de landbouwkoloniën voor armen die de Maatschappij van Weldadigheid rond 1820 oprichtte in Frederiksoord, Willemsoord en Wilhelminaoord.

Het evenement vindt plaats in vier dicht bij elkaar gelegen lokaties: museum De Koloniehof, het gebouw Inforium, hotel Frederiksoord en Huis Westerbeeksloot. Er zijn lezingen, talkshows en documentaires over de koloniën, en het Drents Archief is aanwezig met archiefmateriaal voor mensen die onderzoek willen doen.

Huis Westerbeeksloot, zetel van de Maatschappij van Weldadigheid en voormalig woning van stichter Johannes van den Bosch, is opengesteld voor bezichtiging evenals enkele leegstaande koloniewoningen.

Men kan in koloniaal uniform op de foto en deelnemen aan een rondrit of -wandeling over het kolonieterrein. Gedurende de dag is het koloniale geld het gangbare betaalmiddel en er wordt naar gestreefd daarvoor ook Rumfordse soep en aardappelbrood aan te bieden. Zittingen van de 'Raad van Politie en Tucht in de Vrije Koloniën' worden door een toneelgroep nagespeeld.

Nazaten van kolonisten kunnen deze dag voor het eerst informatie krijgen over de exacte lokatie waar de hoeve van hun voorvader stond (of misschien nog steeds staat).

De Vrije Kolonistendag duurt van 11:00 tot 17:00 uur en wordt georganiseerd door de Maatschappij van Weldadigheid, het Drents Archief, Wil Schackmann (auteur van De Proefkolonie) en de gemeente Westerveld in het kader van het project 'Duusternis en Laokeblad'. De toegang is gratis.

Vanaf begin september zal nadere informatie over het programma te vinden zijn op het internetadres http://www.kolonistendag.nl/

Kapitein Hendrik Toxopeus vrij van piraten

Gisteren zag ik het eindelijk op het nieuws: de Zoutkamper kapitein Hendrik Toxopeus is vrijgelaten door de Somalische kapers. Deze hadden zijn Belgische baggerschip Pompeï voor de kust van Somalië, in de buurt van de Seychellen, overvallen en hem ruim twee maanden lang met de gehele bemanning gekidnapt. Toxopeus stamt uit een roemrucht geslacht met sterke banden met de zee. Bekend zijn o.a. de laatste strandvoogd van Rottumeroog, Hendrik Toxopeus, en redder/zeeman Klaas Toxopeus en diens broer Mees Toxopeus.

Eigenlijk is het al een eeuwenoude onhebbelijkheid aan de Afrikaanse kusten om rijkbeladen Westerse schepen te kapen en te beroven. In de 17e en 18e eeuw werden daarbij de bemanningsleden, vaak Christenslaven genaamd, ook nog eens op slavenmarkten in Algiers of Tripoli verkocht. De Noordafrikaanse kust werd niet voor niets Barbarije genoemd. De diaconieboeken in o.a. Friesland spreken herhaaldelijk van collectes voor het vrijkopen van burgers die 'bij den Turck' gevangen waren. Gemakshalve werden de Afrikanen ook maar Turk genoemd. Wisten de mensen veel. Het ging niet om geringe aantallen. Conservatieve schattingen spreken van zeker 50.000 Christenslaven tot enkele miljoenen. Daar hoor je nooit iemand over tijdens herdenkingen van de afschaffing van de slavernij...

Schaafsma ontving oorlogsonderscheiding Yad Vashem

Sneuper Christiaan Schaafsma meldde onlangs dat zijn grootvader Sierk Schaafsma, gemeente-ontvanger te Dantumadeel, postuum is onderscheiden met de Yad Vashem medaille.
Hij kreeg deze met zijn echtgenote voor de verzetsdaden tijdens de Tweede Wereldoorlog.

Leest u het complete verhaal op het blog van Christiaan Schaafsma.

Update: N.a.v het artikel http://sneuperdokkum.blogspot.com/2009/07/schaafsma-ontving-oorlogsonderscheiding.html op uw site heeft Radio 5 ondergetekende en de oudste zoon om een interview gevraagd.
Dit in het kader van "Wat blijft..." waarin wordt teruggekeken op overleden familieleden of kennissen en de vraag wordt beantwoord "wat blijft" in de herinnering van de nabestaanden.

De uitzending van dit interview met ondergetekende (kleinzoon en zoon van overleden Jan Schaafsma) en Tjeerd Schaafsma (oudste zoon) zal plaats hebben op Radio 5 a.s. zondag van 14.00-14.15.

Het interview vond o.a. op locatie af, bij het huis aan de Headwei 77 in Damwald alwaar de hele geschiedenis heeft plaats gevonden en op de algemene begraafplaats van Damwald waar Sierk Schaafsma en Anna Schaafsma-Dijkhuis begraven liggen waar een interview met ondergetekende plaats vind. Daarnaast een interview met de oudste zoon Tjeerd Schaafsma die aan de lijve het verzetsverleden van de Schaafsma's heeft ondervonden.
Aanvullende informatie ook op de RKK site (want het is een KRO/RKK uitzending):
http://www.katholieknederland.nl/watblijft/detail_objectID715717.html

Christiaan Schaafsma
Groningen

Gemma Frisius lezing en vergadering Fries Genootschap

Op dinsdag 30 juni 2009 (morgen dus) vindt er in It Aljemint (Doelenstraat 2-4, Leeuwarden, de Fryske Akademy) de Gemma Frisius lezing plaats.

Frisius, die in 1508 in Dokkum werd geboren, was de lijfarts van Karel de Vijfde en studeerde medicijnen aan de Universiteit van Leuven. Hij was een voorloper in de theoretische wiskunde en was daarnaast professor in de medische wetenschap en wiskunde aan de Leuvense Universiteit. In feite was hij de grondlegger van de moderne wetenschap.

De Gemma Frisius lezing is een initiatief van 2 groepen wetenschappelijke instituten:
de eerste groep bestaat uit Fries Museum, Fryske Akademy, Tresoar en Wetsus.

De tweede groep bestaat uit Cartesius Institute, LIMIS/Poli Chirugie/MCL, Waddenacademie, Natuurmuseum Fryslân,IMARES en Shared Space Instituut. Met de lezing wordt het einde van het academiejaar ingeluid, met als doel een informeel en nijsgjirrich netwerktreffen. Diverse Friese onderwerpen komen aan de orde, met o.a. een lezing over Gemma Frisius en zijn uitvindingen door drs. A. Dijkstra (Universiteit Twente).

De algemene ledenvergadering van het Fries Genootschap vindt plaats op 30 juni 2009 om 20.00 uur in Tresoar, Boterhoek 1, Leeuwarden. Belangrijk agendapunt is de voorgenomen investering in het ledenblad Fryslan (zie het eerdere artikel hierover op dit blog).
Na afloop van de vergadering zal drs. Paul Noomen van de Fryske Akademy een lezing houden over het onderwerp De stinzen in middeleeuws Friesland en hun bewoners.

P.S. Op vrijdag 16 oktober is er een symposium “Friese adelshuizen en hun bewoners in vergelijkend perspectief” in It Aljemint van de Fryske Akademy, naar aanleiding van het verschijnen van het boek van Paul Noomen.

Update (10 juli): Tot mijn verbazing zijn er online nog niet of nauwelijks verslagen van bovenstaande lezingen te vinden. Wietse Elzinga doet op zijn blog kort verslag van de Gemma Frisius lezingen, met name over het gebrek aan goede PR vanuit de organisaties. Ik ben het met hem eens.

Stinzen in Middeleeuws Friesland gepresenteerd

Vrijdag 26 juni is onze redacteur Reinder Tolsma bij de presentatie geweest van het nieuwe boek van Paul Noomen. Tolsma bericht:
Onder een geweldig grote belangstelling (van vele pommeranten) werd het boek over de Stinzen in Friesland gepresenteerd.
Vanaf midden jaren 90 is er aan gewerkt, er is een boek en een cd-rom (waarin alle stinzen) en alles is opgenomen in Hisgis.

Mevrouw Wielinga van de Kastelen Stichting vertelde dat er in heel Nederland volgens hun definitie van een kasteel (bewoonbaar en verdedigbaar tot 1550) ongeveer 2600 kastelen zijn geweest (ze zijn bezig met een lexicon dat in 2011 af moet zijn) waarvan 800 in Friesland.
Er ging een gejuich op toen de kaart van Nederland werd geprojecteerd met daarin per provincie de aantallen !
Het hoogste aantal in één provincie voor zover ik het zo gauw kon bekijken was 350, andere hadden er 200, 150, 35 enz.
(volgens mij moeten er zeker twee stinzen uit Oosternijkerk in staan, Morra is waarschijnlijk ook goed vertegenwoordigd met 4 stuks).

Het persbericht meldt verder: In De stinzen in het middeleeuwse Friesland en hun bewoners wordt voor het eerst uitgebreid geschreven over rol die adel en stinzen speelde in de sociale, politieke en militaire geschiedenis van middeleeuws Fryslân. Bij de publicatie wordt een cd geleverd die een eerste inventarisatie geeft van de middeleeuwse stinzen, per streek en per dorp. Er worden meer dan 500 locaties in beschreven. Het boek is uitgegeven bij Verloren en kost € 29,00 en zal ook in It Aljemint te koop zijn.

De Sneuper in vernieuwd jasje

Het jongste nummer van ons verenigingsblad De Sneuper is met ingang van het juninummer 92 in een nieuw jasje gestoken. De oude voorgedrukte covers waren op en de nieuwe zijn door de nieuwe sponsor Kabel Noord gefinancierd, als opvolgers van de gewaardeerde Notaris Hellema. Door de grotere flexibiliteit kunnen we nu eindelijk ook op de cover het editienummer en de datum van publicatie vermelden. De binnenkant van de cover is gereserveerd voor historische instellingen zoals het Streekarchief / Historisch Informatie Centrum Noordoost Friesland en De Schierstins.

Ook nu weer is er een gevarieerd aantal artikelen over de historie van de regio in 68 pagina's. Jaarlijks verschijnen er vier van dergelijke nummers en het streven is om elk jaar een extra nummer te laten verschijnen.

Nieuwe leden krijgen zelfs een dubbel-cd met de gescande eerste 75 nummers van De Sneuper kado bij aanmelding!

Aangekondigd kan worden dat de najaarsvergadering op zaterdag 17 oktober in cafe Het Hoekje, R.H. Kuiperstraat 1 te Birdaard plaatsvindt, met bezoek aan molen De Zwaluw en het Ruurd Wiersmahus.

Het nummer van juni bevat de volgende artikelen:
70 Redactioneel, P. de Haan
71 Bestuurlijk, H. Aartsma
72 Ledennieuws, J. Dijkstra

Genealogie
73 Groeten uit Amerika (deel 6: Ds. Scholte), K. Postma
82 Mijn favoriete voorouder: Scherjon (Franse oorsprong), J.J. Luhof

Streekgeschiedenis
88 Tiete Tabes, potschipper uit Wierum, A.K. vd Glas
94 Jan Monsma, wonderdokter Rinsumageest, D.R. Wildeboer
99 H.H. Robroch, brug- en sluiswachter Dokkumer Nieuwezijlen, H.J. Robroch
108 Stichting school te Moddergat, 1854, R. Tolsma
115 De Cichoreifabriek van Zwaagwesteinde, O.J. Leegstra
116 De grafstenen in de Grote Kerk te Dokkum, J. de Jager
121 Kind aangevallen door varken, 1778 (arts: Leendert Stelwagen), P. de Haan
129 Armenzorg, burenplicht en gewoontes rond het begraven, L. Jagersma

Varia
81 Reactie De Sneuper 90, special Linnenwevers/vlas, L. Vlastra
92 Vragen diverse
93 Kantklossen, een historische activiteit, H. Boersma
98 Knevelarij eind Franse Tijd, P.F. Visser
128 Johannes Hilarides, tentoonstelling Admiraliteitshuis, J. de Jager
127 Ingeboekt (nieuwe boeken)
135 Namen, deel 8, E. Smits

Overzicht van oudere recente nummers van de Sneuper staat op deze pagina.

Oostfriese baron voerde oorlog in Iran/Irak

Toen ik zondag 14 juni 2009 in de boekwinkel op Schiphol het Tijdschrift van het Rijksmuseum, Oog, doorbladerde viel mijn oog op het artikel Holland-Perzië Lijn.

Om meerdere redenen viel het me op. Vermeld werd dat Nederland al ruim 400 jaar een innige relatie onderhoudt met het huidige Iran. Een hele pagina was ingeruimd voor een oude kaart van een eilandje met Nederlandse teksten erop. Het bleek het eiland Khark (Kharg) te zijn, ook bekend als een strategische plek van oliewinning en de aanvallen tijdens de oorlog Iran-Irak en de latere Amerikaanse inval.
Er werd uit een boek geciteerd van mijn goede vriend Leo Barjesteh, dat in het najaar uitkomt onder de titel Iran and the Netherlands. Interwoven through the ages (auteurs vriend Dirk Tang en Martine Gosselink). Dit ter gelegenheid van de opening van de nieuwe Nederlandse ambassade in Teheran. Barjesteh is ook de uitgever van het dikke boek over Genetische Genealogie in Nederland: Zonen van Adam in Nederland en het eveneens omvangrijke De Nakomelingen van Douwe Egberts.
Het aardige van het boek over Iran (zelf zullen Nederlandse Iraniërs overigens altijd Perzië zeggen) is dat er een verhaal in voorkomt over een Oostfriese baron. Deze Tido von Inn- und Kniphausen werkte bij de VOC. Zijn Von Inn- und Kniphausen familie was gelieerd aan de Ommelander familie Van Ewsum.

Tido was handelsagent in de havenstad Basra, waar het kasteel Gordelaan gelegen was. Daar kreeg hij ruzie met de lokale bazen door zijn opschepperij omtrent zijn amoureuze escapades. De VOC, die meerdere kantoren (comptoirs) in Perzië had, moest hem vervolgens met een grote som geld uit gevangenschap loskopen. Von Inn- und Kniphausen reisde direct richting het VOC-hoofdkwartier in Batavia, maar ontving onderweg van een lokaal stamhoofd het eiland Kharg en een mooie Georgische slavin als kado! Op het eiland heerste hij als een vorst. De VOC eiste haar betaalde losgeld van Tido terug, waarop de baron in 1754 eigenhandig de haven van Basra blokkeerde met VOC-schepen om de machtshebbers te dwingen het geld terug te betalen. En dit lukte hem ook nog! De afkoopsom werd betaald in goud en dadels. Het duurde echter niet lang voordat de baron terugkeerde naar Europa, zijn vermogen verbraste en volkomen berooid stierf.
In het boek Merchant in Asia, van E.M. Jacobs, is ook een passage aan Tido gewijd.

Zijn familielid Haro Caspar von Innhausen und Kniphausen (1646-1694) was in 1691 Raad ter Admiraliteit van Friesland. Van hem is een mooi portret https://rkd.nl/explore/images/142399 bewaard gebleven, evenals het pendant van zijn vrouw Petronella Anna Lewe tot Asingha https://rkd.nl/explore/images/180353 .

Oude brieven blijven boeien

Al diverse malen heb ik op dit blog over oude brieven geschreven. Met name die in het project Sailing Letters, van de Koninklijke Bibliotheek en het Nationaal Archief in Den Haag. Al vanaf het begin ontvang ik hun nieuwsbrief, met vaak weer interessante nieuwe transcripties. Zoals bijvoorbeeld de kinderbrieven uit 1672 van Annetje Jochems.

Recent zag ik dat ook de Universiteit van Leiden nu transcripties van oude brieven online publiceert. De eerste gaat over een brief uit 1664 van weduwnaar Hendrik Meessen Vrooman vanuit Nieuw Amsterdam (New York) naar zijn familie in Leiden. Dit project wordt Brieven als Buit genoemd. Sneup maar eens door deze nijsgjirriche transcripties!

Volgens Bartjens

In 1604 publiceerde de bekende Amsterdamse school- en rekenmeester Willem Bartjens zijn befaamde rekenboek. Enkele jaren geleden werd een facsimile uitgave herdrukt van dit oorspronkelijke werk, na een vondst in de bibliotheek van Antwerpen. Dit boek, getiteld De Cijfferinghe (1604) , van Willem Bartjens werd in 2004 door Danny Beckers en Marjolein Kool verzorgd.
Aardig genoeg is dat er ook een originele versie door Google gescand en op internet gezet is.

In 1744 werd een vernieuwde versie gepubliceerd in Leeuwarden bij Abraham Ferwerda, met een Toegift van de (hanen-)koopman/molenaar en rekenmeester Hayke Haanstra. Deze versie ligt in de bibliotheek van de Universiteit Michigan. Zou het deze in Dokkum begraven Hayke zijn: Dokkum overlijden/begraven 1760. Vermeld: Hayke Haanstra. Datum : 1760. Plaats : Dokkum. Opm. : Vermeld als eigenaar van graf nr. A86. Bron:Collectie Doop-, Trouw-, Begraaf- en Lidmaatboeken (DTBL)Herv. gem. Dokkum, register van graven en begraven aan de westzijde van de kerk 1760-1828. Inventarisnr.: 184.

Bartjens woonde jarenlang in Zwolle, waar hij les gaf aan de Franse School. In 1591 opende hij een Franse School in de Amsterdamse Pijlsteeg. Generaties van koopmannen gebruikten zijn rekenregels in de dagelijkse praktijk. Nog steeds wordt een logische, kloppende redenering 'volgens Bartjens' genoemd, hoewel ik hem zelf eigenlijk nooit meer hoor. Jammer eigenlijk. Bartjens was een collega en tijdsgenoot van de doopsgezinde Harlinger rekenmeester Sybrandt Hansz Cardinael.

Verborgen online pareltjes

Af en toe kom ik op mijn digitale sneuptochten in de krochten van websites dingen tegen waarvan ik denk: hé, daar moet wat meer de aandacht op gevestigd worden.
Zo kijk ik onregelmatig op de website van de Fryske Akademy, die ik weliswaar niet zo gebruiksvriendelijk en vernieuwend vind, maar wel degelijk interessante artikelen bevat. Onlangs besloot ik maar eens om het overzicht van de hele site, de sitemap, te bekijken. En dan vind je toch weer diverse zaken waarvan je het bestaan niet vermoedde. Op een of andere manier krijg ik hem wel in het Engels te zien, maar het geeft je in ieder geval een snel overzicht van de werkzaamheden van de Fryske Akademy en of er iets van je gading tussen zit.

Van iets algemener aard is de goed gevulde website van het Instituut voor Nederlandse Geschiedenis (ING). Hierop staat sinds kort een Presentatie Broncommentaren deel 7: Bronnen voor de criminaliteit en strafrechtspleging vanaf 1811 tot heden. Op woensdag 24 juni 2009 vindt in het gebouw van de Raad voor de rechtspraak de presentatie plaats.

En de mooiste (en voor Friese sneupers waarschijnlijk meest relevante) is de inventaris die Tresoar sinds kort online heeft gezet van de Quaclappen van 1600-1612. Namen uit de Quaclappen (registers, waarin in het kort melding wordt gemaakt van de civiele vonnissen van het Hof van Friesland) staan al weer een paar jaar op de website van Tresoar, althans de Quaclappen over de jaren 1527-1591. Het gaat daarbij om een database die is gebaseerd op de aantekeningen van wijlen Douwe J. van der Meer. Onderzoeker Jan Post heeft nu voor de jaren 1600-1612 uittreksels op de Quaclappen gemaakt, uitvoeriger dan Van der Meer dat heeft gedaan voor de vroegere periode. Chapeau!

Hieraan gelieerd is de site van Rian Dirksen over scherprechters, o.a. die in Friesland.

Nieuwe publicaties Tresoar en Fryske Akademy

Tresoar heeft weer een nieuwe aflevering van Friesland Zoals het Was gepubliceerd, met nieuwsberichten uit juni 1789. En dat is weer smullen. Artikelen over een vergadering op de kaatsbaan, de slavenhandel, een verdwene gele langharige hazewindhond van Wybe Alles uit Kuikhorne, een Lijst van 59 personen (voornamelijk uit Noordwest Friesland) welke bij de omwending van 1787 in Vriesland gevangen genomen zijn, een reglement van de Baardscheerders, en de strenge geseling op het schavot te Leeuwarden van Baukje Baukes, die zich had laten bezwangeren door een vreemde terwijl haar man Rijk Tymens, een matroos op de Pallas, een schip van de Friese Admiraliteit, ter zee was. Via de site van Tresoar kunt u zich gratis abonneren op deze serie.

Ook de Fryske Akademy heeft weer eens een Ut de Smidte gepubliceerd. Deze nummer 1 van 2009 meldt de aanbieding van het Frysk Hânwurdboek aan minister Plasterk, het bezoek van de president van de KNAW, Robert Dijkgraaf aan de Fryske Akademy en de publicatie van Genealogysk Jierboek 2008. Hierin schrijft Andries Koornstra over de Tjebbinga's, die afstammen van Romcke Gerlofs (overleden 1618 te Hichtum). Rindertje Bouma schrijft over de familie Boelens/Boeles en Reitze Jonkman komt met een genealogie Posthuma. Pieter Nieuwland beschrijft het levensverhaal van Albert Hendriks Maneveld (1803-1861) en uiteraard krijgt ook de Fryske Rie foar Heraldyk weer de nodige ruimte voor haar wapenbeschrijvingen.
Aardig om te lezen is ook dat het project HISGIS nu eveneens het Groninger kustgebied beschreven heeft.

Er wordt aangekondigd dat op 26 juni het boek van Paul Noomen, De stinzen in middeleeuws Friesland en hun bewoners, gepresenteerd zal worden in It Aljemint. En als laatste, maar zeker niet minste, wil ik nog even noemen dat op de Akademy-dei, op 12 september 2008, acht nieuwe leden van de Fryske Akademy benoemd zijn, waaronder de schrijver van streekromans Durk van der Ploeg en Professor Goffe Jensma.

Moet Fries Genootschap investeren in papier?

Deze week ontving ik de uitnodiging voor de Algemene Ledenvergadering van het Fries Genootschap voor Geschiedenis en Cultuur, dinsdag 30 juni 2009 om 20.00 uur in Tresoar.
Belangrijkste agendapunt is de vernieuwing van het kwartaalblad Fryslan.

Fryslan nieuwe stijl zou er volgens het bestuur als volgt moeten komen uitzien:
- 6 x per jaar, full color, 32 pagina's waaronder 4 advertentiepagina's
- ruime aandacht voor de historische dimensie van de actualiteit
- accent op de geschiedenis van de twintigste eeuw

Verder wordt de losse verkoop benut als wervingsmiddel voor nieuwe leden. Hiervoor zou de begroting voor het blad jaarlijks van 32.000 naar 62.000 euro gebracht moeten worden. Kortom, een behoorlijke investering.

De vraag aan de leden is natuurlijk: is dat de moeite en kosten waard?

Persoonlijk vind ik het altijd goed dat een verenigingsblad met enige regelmaat vernieuwd wordt. Er zijn echter 2 punten waar ik mijn vraagtekens bij zet:
1. Het accent op de geschiedenis van de twintigste eeuw. Ik vind deze een stuk minder interessant dan die van de zeventiende eeuw of eerder. Waarom dit accent?
2. De gedachte dat het blad alleen als wervingsmiddel kan dienen.

Uit ervaring weet ik dat dit maar een klein onderdeel is. Bij de Historische Vereniging Noordoost Friesland hebben we ook een prachtig blad, De Sneuper, die voor velen aantrekkelijk is. Maar daarmee ben je er nog lang niet. Onlosmakelijk hiermee verbonden is een website die actief wordt bijgehouden en die op vriendelijk commerciële wijze het lid worden makkelijk en aantrekkelijk maakt.

En eerlijk gezegd laat het Fries Genootschap hier een kolossale kans liggen. De website wordt slechts mondjesmaat vernieuwd en echt wervend is deze niet te noemen. Ik zou er dan ook voor willen pleiten geld vrij te maken voor de verbetering, maar vooral continue verversing van de website. Alleen dan kun je het ledental flink opkrikken. Onze regionale vereniging heeft de afgelopen 10 jaar ook van een kleine 100 naar ruim 400 leden kunnen groeien!
Helaas kan ik zelf niet bij de vergadering op dinsdag 30 juni zijn, maar hopelijk zal een wel aanwezige Sneuper bovenstaande vragen ter sprake kunnen brengen.

Reactie Sybkje: Helemaal mee eens. De site van de Fryske Akademy kan een stevige opfrisser goed gebruiken. Ook het aktueel houden is belangrijk. Het grote voordeel is tevens, dat er veel meer mensen bereikt worden als met zo'n blad. Ik heb het blad zelfs nog nooit onder ogen gehad, hoewel ik stiper ben van de F.A.!

Noot blogredactie: Het Fries Genootschap is wat anders dan de Fryske Akademy, hoewel ik vind dat voor beide geldt dat er online nog veel te winnen is. Dit zal ook de reden zijn waarom je het blad niet ontvangt.

Sneuper Witteveen in NOS journaal

Het is 40 jaar geleden dat de Lauwerszee werd ingepolderd en Lauwersmeer werd. Sneuper Ane Witteveen vertelde erover op het NOS journaal van zaterdagavond 23 mei (20.00 uur). Klik op het NOS logo en bekijk het vanaf 14:52 minuten. Het gebied stonk enorm zo vlak na de drooglegging. Eigenlijk was het een proefpolder om uiteindelijk alle waddeneilanden aan het vasteland te verbinden!

Gelukkig is dat niet doorgegaan en kan ik met mijn zeilvrienden gewoon begin juni vanuit Ee met een Vollenhovense Bol en vanuit Oostmahorn, met een Cornish Crabber, naar Schiermonnikoog zeilen.

Grietman Oostdongeradeel werd premier van Nederland

Weekblad Elsevier Magazine geeft met enige regelmaat een Special uit. Online wordt dit een dossier Schelte van Heemstra (1807-1864). Nu ken ik die naam wel uit de historie van Oostdongeradeel toen hij daar grietman was en ook tijdens mijn eigen studie in Groningen was er een Schelto van Heemstra, vast en zeker een nazaat. Ik werd zelfs wel eens voor hem aangezien omdat ik blijkbaar op hem leek!
genoemd. De achtste in de serie Alle Nederlandse Premiers was

Wat ik me niet realiseerde was dat Schelte of Schelto van Heemstra premier van Nederland is geweest! En wel in 1861.

Lees in detail hoe dat kwam in de papieren versie met alle premiers sinds 1945 (100 pagina's) of in het online artikel van Elsevier.

Het testament van Pieter Stuyvesant

In dit Hudson-herdenkingsjaar komt natuurlijk regelmatig de roemruchte Fries uit Peperga, Pieter Stuyvesant ter sprake. En bijna altijd noemen ze hem (tot mijn grote ergernis) Peter Stuyvesant. Op zich wel begrijpelijk gezien de Engelstalige uitspraak maar het klopt niet!!! Een beetje Friese sneuper weet gewoon dat Pieter een vrij veel voorkomende voornaam was in de 17e eeuw, in tegenstelling tot Peter. Dat is ook veel meer een katholieke, Brabantse voornaam, terwijl Pieter zijn vader predikant was. Uit deftigheid is Pieter op een gegeven moment de voornaam Petrus gaan gebruiken, in feite een latinisering/ verlatijnsing.

In het Stadsarchief van Amsterdam ligt zijn testament en daarvan staat ook een scan online. Daarin noemt hij zichzelf Petrus Stuyfsant. Die achternaam is ook wel te plaatsen, gezien de diverse zandverstuivingen in de Friese Zuidoosthoek. Ik kan me tenminste niet voorstellen dat zijn grootvader, die herbergier in Dokkum was, midden in de stad iets met een zandverstuiving had.

In 1647 werd Peter Stuyvesant directeur-generaal van de provincie Nieuw-Nederland met als belangrijkste nederzetting Nieuw-Amsterdam, het latere New York. In 1664 veroverden de Engelsen de stad (lees hoe dat ging in de bewaard gebleven brief van Hendrik Meessen Vrooman , Brief van de maand mei/juni 2009) en ondanks een korte herovering door Michiel de Ruyter, 10 jaar later, werd het grondgebied Brits.

De Nederlandse taal bleef echter nog lang in gebruik binnen de geëmigreerde families en hun eigen protestantse kerken, zoals die in de wijk Vlakkebosch, het huidige Flatbush in New York.

Conrector Hilarides in museum Admiraliteitshuis

Vanaf 15 mei tot en met 15 augustus 2009 is in het Dokkumer museum Admiraliteitshuis een expositie over Johannes Hilarides te bezichtigen.

Deze markante persoon woonde van 1681 tot 1699 in Dokkum en was conrector op de Latijnse school. Hij maakte prenten en schreef boeken, waaronder lesmateriaal voor zijn eigen leerlingen. Om wat extra geld te verdienen had hij in zijn woonhuis aan de Hoogstraat een boekenwinkel, waar op een uithangbord de bijbel en een vrouwenhand met speelkaarten op stonden afgebeeld.

De door directeur/conservator Ihno Dragt ingerichte expositie vertelt over het leven van Johannes Hilarides en ook de onrust die hij veroorzaakte met zijn uithangbord. Naast de boekenwinkel zijn er ook prenten, boeken en originele handschriften van Johannes Hilarides te bewonderen.

Bij het Iconografisch Bureau, onderdeel van de Rijksdienst voor Kunsthistorische Documentatie, in Den Haag zijn 2 kopergravures van Hilarides bekend. Een heeft hij anno 1691 gemaakt van de bekende dominee uit Metslawier, Balthasar Bekker (1634-1698) en de andere van stadhouder Hendrik Casimir II van Nassau -Dietz, die in 1696 te Leeuwarden overleed.

Dus leuk voor alle sneupers om even te bezoeken deze zomer!

Het museum zoekt overigens nog een vrijwilliger voor het bemannen van de balie. Interne opleiding inbegrepen!

Vreemde woorden in Dokkumer diaconieboeken

Ons redactielid Piet de Haan is bezig met het inventariseren en deels transcriberen van de Dokkumer 'Hervormde' diaconierekeningen. Hij heeft de eerste van de drie Dokkumer boeken klaar: 467 pagina's die resulteren in 170 digitale A4 tabellen.

Ondertussen is er in deze rekeningen een aantal woorden / begrippen waar we geen oplossing voor hebben. Kijkt u maar eens op de scan van een van de pagina's van de boeken, hiernaast (klik op het plaatje voor een vergroting). Merendeels kunnen we het lezen, maar:

Betaeld aan Peitter Geerts voor ’t maeken een neuiwe kaej [sleutel] voor de stoelwensterke

Wat is een stoelwensterke? Misschien het vensterke van de stoel?
[stoel kan in de betekenis van waarde/som. Het zou dus het deurtje van de collectebus kunnen zijn]
[biechtstoel kan niet want het is de ‘hervormde kerk']
Een venster is een opening in een muur of wand van een gebouw waar men doorheen kan kijken. (Denk aan een venster in een envelop waardoor je het adres kan zien.) Een venster kan van een raam of glas worden voorzien. Het raam is dan het beweegbare deel wat in een venster of kozijn is aangebracht. Wie kan opheldering brengen? Reageer online of mail ons.

En een andere op dezelde pagina:

Een vandel doele beir voor de buiren van Hanekraij. (een vandel is waarschijnlijk een varndel= een vierendeel= een kwart. beir zal wel bier moeten zijn). Maar wat is doele?

Wie het weet mag het zeggen. Roept u maar!

Update: Naast de hieronder gelinkte reacties van Gelkinghe kregen we nog meer reacties:
1. Voor zo ver ik me herinner is een stoelwensterke het vrouwelijke woord voor stoelwinder.
2. Kan het onbekende woord dat je zoekt niet 'stoelwinsterke' (vrouwelijke stoelwinder, maar dan een beetje verfriest) zijn?
3. Zou het niet een vensterbank kunnen zijn. Echt zo een die op zithoogte en diepte is berekend. In zo’n nisje zittend heb je daglicht van achter, heerlijk bij het lezen van een boek.
4. Wellicht is in de tekst bedoeld 'stoelwermsterke'? In de vaak steenkoude kerk werden vaak warme stoven gebruikt in de banken. Dat werk werd vaak uit de aard van de zaak voorafgaand aan de dienst gedaan; het zou kunnen verklaren waarom er een nieuwe sleutel moest komen voor die vrouw.
5. Volgens mij staat er stoebvensterke. Ofwel een stoepvenstertje, dan konden ze vanaf de stoep niet binnenkomen.

Tijdsverschil tussen Amsterdam en Dokkum

In de online versie van de Volkskrant las ik kortgeleden een artikel waarin gememoreerd werd dat het deze maand pas 100 jaar geleden is dat overal in Nederland dezelfde tijd werd gehanteerd. En wel op 1 mei 1909 om precies te zijn ging het hele land over op de tijd zoals die in Amsterdam gold. Daarvoor werd de middelbare zonnetijd van de hoofdstad gebruikt. Tot 1909 werden klokken gelijkgezet aan de hand van een zonnewijzer, die zich meestal bij een kerk bevond.

Ik herinnerde me opeens dat ik ooit een artikel las waarin stond dat achter een Amsterdams grachtenpand een hele oude Friese zonnewijzer stond, ik meende zelfs uit Dokkum. Maar ik zat er een klein beetje naast. Na wat googelen vond ik de gezochte zonnewijzer: achter Museum Van Loon, aan de Keizersgracht 672 in Amsterdam, staat een zonnewijzer uit 1578!
Het is de zonnewijzer van de Stania State in Oenkerk. Het zal me niets verbazen als veel Friese sneupers helemaal niet weten dat deze zonnewijzer nog bestaat en verscholen achter een Amsterdams grachtenpand staat weg te kwijnen. Hoewel, het is een openbaar museum waar je met je Museumjaarkaart zo naar binnen mag. Op de binnenplaats, in de tuin, staat ie. Ga maar eens kijken deze zomer! Zou het een poging waard zijn te proberen de zonnewijzer terug naar Stania State in Oenkerk te halen?

Meten en weten met Gemma Frisius

Ongetwijfeld een van de meest briljante Dokkumers ooit, maar vrijwel geheel in de vergetelheid geraakt is Gemma Frisius. De geneesheer, mathematicus en cartograaf was aan de Universiteit Leuven degene die leerlingen als Mercator de kneepjes van het vak bijbracht.

Afgelopen zomer werd een tentoonstelling in de Universiteit gehouden, 500 jaar na zijn geboorte in 1508, waarover we op dit blog eerder berichtten.
We hadden contact met Erna Mannaerts van de Universiteit Leuven die meldde dat de tentoonstelling online gezet gaat worden en voor onze verenigingsbibliotheek een exemplaar van de catalogus opstuurde, waarvan u hierbij de cover ziet. Ook Tresoar heeft een catalogus gekregen.

De inhoud van het boekwerk is:
7. Gemma Frisius, 1508-2008, van Jan Roegiers.
18. De maat van hemel en aarde, van Geert Vanpaemel.
26. Gemma leest Copernicus (Tresoar bewaart een uniek exemplaar van “De revolutionibus orbium coelestium” van Copernicus. Dit exemplaar is eigendom geweest van Gemma en door hem van vele kanttekeningen voorzien).
32. Gemma Frisius en de Copernicaanse astronomie, van Steven Vanden Broecke.
40. Gemma Frisius’ oevre te Leuven, van Chris Coppens.
46. Literatuur.
Het boek is prachtig geïllustreerd met vele tientalen foto’s, waaronder afdrukken van titelpagina’s en telt in totaal 48 bladzijden.

We danken de Universiteit Leuven hartelijk voor deze gift en de aandacht die ze aan deze (daar wel) beroemde Dokkumer besteden.

Alde maaie: 12 mei verhuisdag in Friesland

In de generatie van mijn overgrootvader Bauke Zijlstra (Niawier 1857- Munnekezijl 1929) valt het op dat de meeste bruiloften van zijn 8 broers en zussen in mei plaatsvonden, vooral op 13 mei.
In verband met de seizoensarbeid op het platteland was dit een gebruik bij boerenbruiloften. Hoe komt dit? Huurcontracten van boeren en arbeidscontracten van arbeiders liepen van 12 mei tot 12 mei. Dus dan ging men vaak verhuizen en trouwen.

Voor wie zich afvraagt waarom dat dan precies op 12 mei is, het volgende: oorspronkelijk was de datum waarop een nieuw arbeidscontract (en ook het huurcontract voor de pachtboeren) werd aangegaan 1 mei. Toen in 1700/1701 ook in Friesland overgegaan werd van de Juliaanse op de Gregoriaanse kalender veranderde 1 mei in 12 mei. Na 31 december 1700 volgde namelijk 12 januari 1701. In het Fries wordt 12 mei nog altijd "âlde maaie" genoemd. De overgang van Juliaans naar Gregoriaans is voor Nederland heel verschillend verlopen. De meeste Nederlandse Provinciën gingen al in 1582/1583 over op de kalender "nieuwe stijl", maar Gelderland, Overijssel, Utrecht, Friesland, Groningen en Drente pas in 1700/1701.

Recent is het initiatief genomen in de streek Trynwalden om Alde Maaie nieuw leven in te blazen: er is een speciale website opgezet, www.aldemaaie.nl (met veel achtergrondinformatie over de historie van Alde Maaie) en er worden evenementen georganiseerd. De provincie Fryslan en diverse sponsors ondersteunen het initiatief. Sneup er doorheen en doe mee!