Lezing over Dockumer Lokaaltsje zondag 16 mei

Hans Elzinga vertelt over de geschiedenis van de spoorlijn Leeuwarden-Dokkum van de N.F.L.S., in de volksmond het 'Dockumer Lokaaltsje' genoemd.

Aanvang: 14.00 uur. Plaats: Historisch Centrum Leeuwarden (Groeneweg 1, Leeuwarden).

Er zijn diverse mensen die oude beelden en verhalen over de Noord Friese Lokaal Spoorweg verzamelen, waaronder sneuper Oege Kleijne met de website Railromantiek.

Een prachtig kort filmpje op YouTube uit 1927 van de NFLS op station Anjum is ook erg interessant. Wie kent de mensen (timmerlieden?) op het filmpje?

Of het filmpje van de NTM trein in 1938 in Veenwouden.

Een recenter initiatief voor het vastleggen van de historie van het Dockumer Lokaeltsje is deze website.

Groeten uit Amerika van Kor Postma

Trouwe lezers van De Sneuper hebben de laatste tijd kennis kunnen maken met de vervolgserie Groeten uit Amerika van sneuper Kor Postma. In elk nummer wordt een familie onder de loep genomen die vanuit Noordoost Friesland naar Amerika is geëmigreerd. Postma heeft door vele contacten in de USA uit eerste hand verhalen opgetekend en foto's verzameld. Voor degenen die de verhalen in een bundel verzameld graag in de kast willen hebben bestaat nu de mogelijkheid deze te bestellen. Het betreft families uit de Dongeradelen en Dantumadeel. De namen van de onderzochte personen die zijn vertrokken vanaf 1847 samen met Ds. Scholte naar Pella (Iowa) USA op het schip de Pieter Floris.

Enkelen vertrokken iets later maar vestigden zich ook aldaar:
1. Pieter Oebeles Viersen

2. Dirk Gerkes Postma

3. Heerke Ypes Viersen

4. Tjebbe Meinderts Beintema

5. Jacob Jans Slot

6. Wopke Hoekes de Haan

7. Sjoerd Aukes Sipma

8. Gerrit Gerbens van der Weit

9. Abraham Paulus Buwalda

10. Epke Alberts Roorda

11. Ritske Aukes Sipma

12. Sipke Aukes Sipma

13. Minke Thomas Bouma

Naast deze persoonlijke verhalen is er ook een hoofdstuk gewijd aan de bijzondere afgescheiden predikant Ds. Hendrik Pieters Scholte en De Club van Scholte (een groep van sympatisanten van Ds. Scholte o.a. van Raalte, Brummelkamp, Bolks, Ypma, van der Meulen en de Cock).

Het boek bevat ruim 150 foto´s en kost slechts 25 euro exclusief verzendkosten. Bestellen kan via email bij Kor Postma.

Register Geestelijke Opkomsten Oostergo 1580/1581

Je hebt soms van die boekjes die nog niet eens zo oud zijn maar toch al van ellende uit elkaar vallen. Slechte kwaliteit papier en lijm zijn er vaak debet aan. Zo heb ik ooit eens het Register van Geestelijke Opkomsten in Oostergo 1580/1581 gekocht. In 1888 werd het uitgegeven door het Fries Genootschap van Geschied-, Oudheid- en Taalkunde te Leeuwarden. De opgaven der dorpen aan de Commissarissen van de Staten van Friesland in 1580 en 1581 werd bewerkt door Professor Dr. J. Reitsma.
De beeldenstorm en de Reformatie hadden het katholicisme in Friesland en het uitgebreide kloosterbezit net vrijwel geheel verdrongen. Er brak een nieuwe periode aan.
Het register van Dr. Swalue geeft inzicht in de staat van kerkelijke goederen, schulden en lasten in de diverse dorpen.
Voorlopig heb ik alleen de dorpen in Noordoost Friesland gescand en online in een webalbum geplaatst. Blader er eens doorheen. Misschien vindt u nog wel een verloren voorvader!
Overigens had ik jaren geleden al eens voor het dorp Ee een transcriptie gemaakt.
Het sluit ook mooi aan op het overzicht van schoolmeester in Oostdongeradeel vanaf 1580.

Vrijwel het gehele boek is ook als scan uit de bibliotheek van Harvard online beschikbaar!

Verslag ledendag Historische Vereniging Noordoost Friesland te Damwoude

Zaterdag 17 april 2010 kwam de Historische Vereniging Noordoost Friesland bijeen voor de voorjaarsvergadering. Gastheer was ons lid Oege Jan Leegstra, als voorzitter van De Sukerei, het thematisch openluchtmuseum in Damwoude dat gewijd is aan de historie van de Cichorei en het leven in de Friese Wouden.

Ongeveer 50 leden vanuit het gehele land waren aanwezig. Secretaris Jan de Jager begon met een korte terugblik op de start en doelstellingen van de vereniging. Hij refereerde aan het belang van het goed beschrijven van oude familie-foto's, zoals de onlangs geheel gescande verzameling van de familie Alberda, met banden naar Meindersma, Jousma, Idsardi en Hartmans.

Penningmeester Johannes Dijkstra schetste de goede financiële positie van de vereniging met momenteel rond de 425 leden. Leden die nog niet voor dit jaar betaald hebben: maak a.u.b. spoedig de contributie van slechts 15 euro over !

Reinder Tolsma schetste namens de redactie van De Sneuper de activiteiten rond het samenstellen van de nummers. Het blad is inmiddels gegroeid tot gemiddeld 68 pagina's, wat ruimte biedt voor langere verhalen. Ook wordt al gewerkt aan een boek voor het volgende lustrum (2013), Op de Praatstoel 2 en het jubileumnummer Sneuper 100, die maart 2011 uitkomt.

Webmaster Hans Zijlstra wees op het belang van delen van informatie: laat je historische papieren en foto's scannen, leg een kopie bij het archief en wacht niet tot 100% perfectie. Publiceren levert vaak onverwachte aanvullingen van medeleden op! En het is zeker niet noodzakelijk om alles via internet te doen, want papier is nog steeds een betrouwbaar bewaar-medium.

Rond 11.45 uur kondigde onze eminente voorzitter Jan Walda aan dat hij als voorzitter de hamer neerlegt. Haije Talsma werd tijdens de vergadering benoemd tot de nieuwe voorzitter. In het dagelijkse leven is hij wethouder van de gemeente Ferwerderadeel. Op genealogisch gebied heeft hij een grote verzameling met mensen uit de families Talsma en Tolsma.

Tijdens de rondvraag werd meegedeeld dat de vereniging ook de ANBI-status zal aanvragen, waardoor leden in de toekomst schenkingen van de belasting kunnen aftrekken.

Het is inmiddels een traditie om het middagprogramma te gebruiken voor rondleidingen. Deze keer dus op de interessante Sukerei. Zelf ging ik in de groep onder leiding van Anne van der Zwaag (Aone Klep) mee. Hij is een mooie verteller, die zijn humoristische verhalen lardeerde met vele anekdotes en leuke weetfeitjes.

Zoals het feit dat de armere bevolking vaak een kwart koffie combineerde met driekwart cichorei. Hedentendage wordt cichorei vooral nog vooral in Frankrijk/ Belgie gemaakt, in langwerpige pakken die duidelijk van de koffiepakken afwijken. Op zolder werd een film vertoond en kon je aanschouwen hoe de cichoreiwortels fijngemalen werden. Een ongezond en stoffig werkje waar veel ratten op afkwamen. Maar daar werden mooie vallen voor bedacht, zoals het rattenklooster. Gevangen ratten werden meestal verbrand om met de geur daarvan weer andere ratten te verjagen. Buiten zijn 3 vanuit andere locaties weer opgebouwde Waldhuskes.
Huisjes uit de Valom, Westerein (Zwaagwesteinde) en de Geast (Rinsumageest). De vaak rode vloer werd geverfd met ossebloed, dat goedkoper was dan verf! Er werd ook om het vloerkleed heen geverfd. Op het puntdak zorgde mos voor een betere afwatering. Maar bij grote hitte vielen de mossen van het dak, dus niet mussen! Oude kleding werd uitgerafeld en opnieuw gebreid. Allerlei slimmigheden zag je ook in en om de huisjes, zoals deursluitingen die niet dicht konden vallen of voor kinderen te hoog zaten.
Na de rondleidingen werd nog even nagepraat onder het genot van een kop koffie in de grote zaal. Een geslaagde en zonnige dag!
In het najaar zal de ledenvergadering in Dokkum zijn, mogelijk in de Posthoorn.
Korte filmpjes van de rondleiding door Anne vd Zwaag vindt u hier van binnen en hier van buiten.
Hieronder een door Henk Aartsma gemaakte compilatie van de dag.

Verkoop bij brandende keerse

Uit een door Reinder Tolsma gemaakte index op PROCLAMATIEBOEKEN van Oostdongeradeel M 3 : 1656 - 1669. Bij Tresoar aan te vragen als 13-27, nummer 99:

11-3-1661 Tijmen Wallings curator over Wigerus Botma praesenteert te vercoopen eerst bij t uijtgaen van den brandenden keerse ende daernae by t lichten des zegels uijt den wasse ende decreet van desen gerechte den gerechten dardepart van seeckere plaats tot Morra Botma genaemt, gadingmakkers op de rechtkamer tot metselwier (79)
7-3-1664 Men laet een ijder weeten dat Folckert Clasen als curator over de drie minderjarige kinderen van Joannes Rentses bij .... (niet ingevuld) Clases in echte getoghen ende mede over Douwe Clasen praetendeert te vercoopen eerst by't uitgaen van d brandende keerse ende daernae by't lichten des zegels uit de wasse ende decrete van desen Gerechte Oostdongeradeel seeckere 4 pm landt leggende over hoogh ende leegh in 44 pm onder d' clockslagh Nijkerck (=Oosternijkerk) by Claes Adsers als Meijer wordende gebruijckt, beswaert pro quota met d huijsinghe ende vordere lasten van floreen dyck als andersins
Iemandt gadinghe maeckende gelieve t' comen op Maandach Nae de 3' proclamatie Nae de Weer tot Metzlawier op d' rechtcamer ende copen op conditien als dan te aengeven ende ......
iemandt waere ...... hiertegens gedacht te opponeren, can comen in tijden ende geven syn reeden van oppositien, by poene van versteck (156, 158 nog eens).
Duidelijk is dat er door de autoriteit (grietman of secretaris) een kaars werd aangestoken en zolang die brandde kon men bieden (provisioneel). Bij deze verkoop bij brandende kaars kreeg de koper die het laatste bod had gedaan voordat de kaars uitging het betreffende goed, zoals ook blijkt uit Het kasboek van Henricus Lontzenius, de laatste abt van het klooster Selwerd, pagina 19.

Het boek Archief Hof van Friesland: inventaris van het archief van de Raad, doorJ. L. Berns meldt hierover: ...ingevolge een besluit van het Intermediair Administratief Bestuur van Friesland van 2 maart 1798, waarbij bepaald werd dat verkoop van onroerend goed van 'weeskinderen, minderjarigen of andere onder voogdij staande personen 'op de gewone wijze'(niet bij 'brandende keerse') kon geschieden, mits openbaar en na vooraf verkregen consent van het Hof, en mits de koopbrief binnen drie maanden bij het Hof geregistreerd werd. De term 'brandende keerse' moet letterlijk worden opgevat. Er werd een kaars aangestoken. Zo lang die brandde kon op de te verkopen onroerende goederen een bod worden uitgebracht.
Bij de definitieve verkoop werd vervolgens het zegel gelicht. Maar hoe dat precies in zijn werk ging? Wie het weet mag het zeggen!

Rentmeestersrekeningen Noordoost Friesland

Een mooie en weinig bekende bron voor de vroege 16e eeuw betreft de Rentmeestersrekeningen.  
R.S. Roarda heeft er een en ander over gepubliceerd en geïndexeerd.
Ook Samme Zijlstra gebruikte ze in zijn boek Skiednis fan Eastdongeradiel p 32/33:
Rentmeestersrekeningen 1524-1525, 1525-1526, 1526-1527 en 1527-1528

Uit de rekeningen van de eerste grietman van Oostdongeradeel onder de Habsburgers, Focx van Dockum (van 1524 tot 1537), krijg je inzicht in zaken die hij behandelde:
Haytte en Kempe hebben elkaar aan het haar getrokken en een blauw oog geslagen bij een ruzie. Beide krijgen 9 stuivers boete.
Kempe Sipma die iemand bedreigde kreeg 18 stuivers boete. Mr Tesne die Jelle Geerlofs vrouw geslagen had en Geerlof zelf in het water gooide moest 34 stuivers betalen en Douwe Sybrandsz, die Merck Kempez een 'menedige hont' had genoemd: 12 stuivers.
Boye uit Wetsens had een paar varkens gestolen en betaalde ook 12 stuivers. Tjeger en Riske Hollinge uit Ee moesten voor een gebroken trouwbelofte resp 9 carolusguldens en 7 stuivers en 11 car glds en 4 stuivers betalen. Zwaardere vergrijpen werden voorgelegd aan het Hof van Friesland.
Taeke Burschma die in Ee Zeger Hoytesz had doodgeslagen kon het afkopen voor 75 gg terwijl Jan Kistemaker voor doodslag maar 28 gg hoefde betalen.

Tresoar HvF, Criminele Sententies II, 1, fol 98/vo-99; II, 2, fol. 20-20v: Nanne Scheerdts stal in 1531 enkele paarden in Aalsum en werd opgehangen en Rommert Wessels werd vanwege mishandeling verbannen uit Friesland. Toen hij in 1544 stiekum terug kwam werd hij gegeseld. En Coert Gerrits uit Anjum moest in 1559 voor 528 dagen naar de gevangenis in Leeuwarden.

Verder waren grietman van Oostdongeradeel Worp Ropta (1539-1548), Rintje Folkerts van Aytta (1554-1570 en ook Broeder in het Zoete Naam Jezus Gilde) en Doede van Syrcxma (1570-1578, genoemd in de door Jan Post ontsloten prachtige bron Quaclappen 1600-1612)

Een overzicht van Noordoost Friezen in de Rentmeestersrekeningen 1518-1575  ziet u op de Sneuper-site.

Museumweekend met activiteiten Admiraliteitshuis en Fiskershuske

Op zaterdag 10 en zondag 11 april is er in museum het Admiraliteitshuis in Dokkum en museum ’t Fiskershúske in Moddergat van alles te doen. Tijdens het museumweekend is rond een bepaald museumstuk een aantal leuke activiteiten georganiseerd voor jong en oud. De entree en de activiteiten zijn dit weekend gratis.

In het Admiraliteitshuis is een mini-expositie ingericht over Sonnema Berenburg en de snoepjes van Fortuin, twee bedrijven die hun oorsprong hebben in Dokkum. Speciaal voor dit weekend laat het museum een aantal nieuwsgierige objecten uit het depot zien.

Bezoekers kunnen zelf een ulevelrijmpje maken, bekend van de ijsbonbons van Fortuin, of kunnen proeven van de Sonnema Berenburg. Daarbij wordt uitgelegd hoe beerenburg gemaakt wordt. Voor jong en oud is er een speurtocht waar je een mobiele telefoon voor nodig hebt.

Bij de expositie over centsprenten kunnen kinderen zich uitleven door een levensgroot stripverhaal te tekenen of zelf een prent in te kleuren.

Een loden aasvisje uit 1850 staat centraal in ’t Fiskershúske. Rondleiders vertellen hier een verhaal bij voordat ze u meenemen ’t Fiskershúske in. Natuurlijk zijn ook hier leuke activiteiten te doen.

Een visser zit klaar om te laten zien hoe het garnalenpellen in zijn werk gaat, verwacht vieze vingers want hij zal u aan het werk zetten. Bij hem kunt u ook een stukje van een rauwe gedroogde vis proeven. Voor kinderen is er een spannende speurtocht door de huisjes en kan meegedaan worden met een kleurplaatwedstrijd.

Een antieke tractor met wagen staat klaar om met bezoekers ‘de weg van de garnaal’ te rijden. Een rondje door het dorp langs bijzondere plekken, van de plek waar de garnalen door vissers aan land gebracht werden naar de garnalenfabriek in Moddergat.

Het Admiraliteitshuis is zaterdag open van 10.00 tot 17.00 uur en zondag van 13.00 tot 17.00 uur. Museum ’t Fiskershúske is zaterdag open van 10.00 tot 17.00 uur en zondag van 12.00 tot 17.00 uur.

Kerfstokjes van onze voorouders

Hoewel ik in eerdere artikelen over de Criminele Sententies van het Hof van Friesland meldde dat deze bron niet veel gebruikt wordt zijn er toch diverse sneupers die hieruit putten voor publicaties. Naast de bekende R.S. Roarda en W.Tsj. Vleer was ook wijlen Han Hietkamp fanatiek bezig de criminele dossiers uit te pluizen voor interessante verhalen. Dat ontstond, zoals je vaker ziet, door de vondst van een voorouder, in zijn geval Oeds Sijbes. In zijn publicatie De Kerfstokjes van onze voorouders, met als ondertitel Verhalen opgetekend uit de dossiers van het Hof van Friesland, over vroegere inwoners van Achtkarspelen, Tietjerksteradeel en Kollumerland komen regelmatig chergers (douanebeamten aan de Friese grenzen) voor, zoals Goytsen Deddes Luimstra, die betrokken waren bij conflicten over illegaal in- en uitgevoerde goederen. In dit geval betrof het met name de grens Friesland/Groningen. Ook komen veel leden uit de familie Pama in de verhalen voor, de koopman/ brouwer Wytse Minnerts Lipstra en de complete Bende van Pieter Eenoogh (Pijtter Hendriks uit Breda) die in de jaren 1714-1718 veel diefstallen pleegde maar allemaal werden opgehangen.
Overigens gebruikte hij als bron niet alleen de Criminele maar ook de Civiele Sententies van het Hof van Friesland, het trouwregister van de Doopsgezinden in Surhuisterveen, DTB van Achtkarspelen en Tietjerksteradeel en diverse geschriften van het Nedergerecht Achtkarspelen. De index van het boek staat al enige jaren op de Sneuper site. Naast de verhalenbundel Kerfstokjes heeft Hietkamp nog diverse andere verhalenbundels gepubliceerd, zoals Het Hattumsvolk uit Veenwouden, een beschrijving van de kwaadaardige activiteiten van Albert Hattums, zijn vrouw Antje Martens en hun zeven kinderen.
De boekwerken zelf zijn waarschijnlijk wel ter inzage beschikbaar bij Tresoar of het Streekarchief te Dokkum.
In november 2003 schreef ik samen met Hietkamp een artikel in Leovardia over een Perzische dief die in herberg de Ooievaar in Leeuwarden werd opgepakt. Hij had diamanten van zijn Armeense baas in Amsterdam gestolen.

Collaterale Successie in Friesland

Op 12 december 2009 gaf Andries Koornstra voor de NGV afdeling Friesland een lezing over de Collaterale Successie. Deze voorloper van de Memorie van Successie bestrijkt de periode 1716-1805. Dit archief heeft geen Nadere Toegang en is dan ook bij de gemiddelde genealoog weinig bekend en gebruikt. Terwijl in deze bron, die betrekking heeft op boedels ter waarde van minimaal 500 caroliguldens, vele interessante vondsten gedaan kunnen worden.
Voor onze regio zijn van Westdongeradeel en Dantumadeel vanaf 1716 gegevens beschikbaar in Tresoar maar van Oostdongeradeel pas vanaf 1776 en Kollumerland vanaf 1725. Andries Koornstra gaf in zijn lezing diverse voorbeelden van mogelijke vondsten en heeft hem voor het Sneuper blog beschikbaar gesteld. Een mooi initiatief dat navolging verdient!
Over de opbrengsten van de Collaterale Successie in Friesland over de jaren 1742-1795 geeft het boek Eén grote familie: doopsgezinde elites in de Friese Zuidwesthoek 1600-1850, door Cor Trompetter, enig inzicht.
Wie heeft er trouwens zelf nog interessante voorbeelden van de collaterale successie in (Noordoost) Friesland?
Hieronder kunt u door de powerpoint-presentatie van Andries Koornstra klikken (linksonder op Menu klikken voor beeldvullend scherm en Esc gebruiken om naar normale scherm terug te keren).

Collaterale Successie Friesland

View more presentations from Historische Vereniging Noordoost Friesland.

Diaconieboeken Blija en Hogebeintum vanaf 1611

Veel Doop-, Trouw- en Begraafboeken (DTB) gaan hooguit terug tot ongeveer 1650/1665. Voor de periode daarvoor zijn de bronnen erg schaars. Door de ongebreidelde activiteit van Anton Musquetier is sinds kort het kerkarchief van Blija en Hogebeintum (de plaats met de hoogste terp van Friesland) gefotografeerd. En daar waar de DTB teruggaan tot 1659 (wat al lang niet slecht is), daar gaan de Diaconieboeken terug tot 1611! En dat biedt natuurlijk extra mogelijkheden voor de sneupers. De oudere teksten zijn wel wat lastiger te lezen, maar een gratis cursus paleografie kunt u tegenwoordig ook al vanachter de computer volgen. En dan is het maar bladeren door de oude boeken via het beeldscherm. Naast de DTB en Diaconieboeken zijn de Lidmatenboeken (vanaf 1659) aanbevelenswaardig. Vergroten kunt u de foto's ook en een overzicht van de gedigitaliseerde kerkboeken vindt u op de site van Musquetier. Als u iets interessant vindt laat het ons weten, bijvoorbeeld via een artikel voor De Sneuper!

NGV Friesland op bezoek in Dokkum

Als je, net als ik, ook lid bent van de Nederlandse Genealogische Vereniging (NGV) ontvang je tien keer per jaar het blad Gens Nostra. Een lidmaatschap kost 36 euro per jaar. Nu staat er in Gens Nostra zelden een artikel dat betrekking heeft op Friese families maar het aardige is dat elke provincie apart ook nog een blaadje uitgeeft. Voor NGV Friesland is dit het 28 pagina's tellende 11en30, dat vier keer per jaar uitkomt en zonder extra kosten wordt geleverd. Het is gevuld met mededelingen en korte artikeltjes over families met roots in geheel Friesland. Door zijn bredere insteek en dunnere omvang heeft het nauwelijks enige overlap met ons blad De Sneuper (64 pagina's en een focus op Noordoost Friesland). In het maartnummmer 2010 van 11en30 staat een vondst uit het Poorterboek van Amsterdam, 1733, deel 17, blad 351-683: 29 april: Sietze Eebes van Ternaat, schoenmaker, getr. Anna de Groot, dochter van Jacob Jansz de Groot. gouddraatstikker en poorter. De doop van Sietze in DTB 761: Westdongeradeel, dopen, doopjaar 1704. Dopeling: Sijtse. Gedoopt op 13 april 1704 in Ternaard. Kind van Aebe Dirks en niet genoemde moeder. Sietze had nog gedoopte broers en zussen: Dirk (1689), Antje (1694), Adzar (1701). De naam Adzar(t) lijkt voor 1811 alleen in Westdongeradeel voor te komen. In 1674 nog als zoon van Hendrick Bootes (Brantgum) en in 1696 als zoon van Nanne Simens (Ternaard). En in 1663 trouwt een Adsart Bootes (Brantgum) met Claaske Symens. De variant Adser(d) komt veel vaker voor.

Hoewel ik er zelf nog nooit geweest ben is NGV Friesland erg actief met lezingen, welke bijna maandelijks plaatsvinden in het Historisch Centrum Leeuwarden (HCL), het voormalige Gemeente-archief, aan de Groeneweg 1 bij de Prinsentuin. Zo vindt er zaterdag 10 april een lezing plaats over Het ontwerpen van wapens en de betekenis van de symbolen, door de heer Terluin van de Fryske Rie foar Heraldiek.

En op zaterdag 8 mei kunnen de NGV-leden zelfs op excursie naar Dokkum, waar 's middags een bezoek aan het Admiraliteitshuis en Hellinghus op het programma staat. Het Admiraliteitshuis doet trouwens nog een oproep: Museum het Admiraliteitshuis is druk bezig met de voorbereiding van een nieuwe tentoonstelling over badpakken en de geschiedenis van het zwembad in Dokkum.

Graag willen we beide exposities aanvullen met inbrengen van bewoners van Dokkum en omstreken.
We zijn dan op zoek naar een badpak van voor 1970, het liefst zo oud mogelijk. en bij het deel over de geschiedenis van het zwembad in Dokkum zoeken we zwemdiploma’s van mensen die in Dokkum het zwemdiploma behaald hebben. Het liefst met een foto van het afzwemmen erbij.

Hebt u een badpak of zwemdiploma in bezit die u gedurende de periode van de expositie aan het museum wilt uitlenen? Neem dan contact op met Jacob Bosma van het Admiraliteitshuis via email of telefoon: 0519 – 293 134.

Hendrik Eelzes gevangen in Blokhuispoort en verbannen

Dat het Lidmatenboek van Dantumawoude leuke vondsten op kan leveren had ik al eerder geconstateerd. Zo was er een mooie combinatie te maken tussen de vermelding over Jan Eelses die uit de kerk geweerd werd en zijn berechting in de Criminele Sententies vanwege enkele steekpartijen.
Bij toeval kwam ik nu ook een Hendrik Eelzes (familie/nazaat?) tegen die op, de voor mij nieuwe, site van de voormalige gevangenis Blokhuispoort vermeld stond. Hendrik was ook een man die met het mes los in de zak rondliep en na de nodige alcohol woest om zich heen kon steken. En dat gebeurde dan ook.
Volgens het overzicht van de Criminele Sententies in Noordoost Friesland was Hendrik van beroep dijkwerker toen hij in 1782 veroordeeld werd. Interessant is dat hij mogelijk ook de Hendrik Eelzes is die vermeld wordt op de Betaalrol van het fregat Eensgezindheid der Friese Admiraliteit in 1781. Je zag wel vaker dat ruige lui, vaak op de vlucht, aanmonsterden bij de VOC of Admiraliteit.
Nadat hij in 1769 al voor een jaar naar het tuchthuis gestuurd was kwam daar in 1782 nog eens vier jaar Blokhuispoort overheen, zoals ook in het boekwerkje van Roorda, ACHTTSJINDE IEUSKE KRIMINALITEIT YN DE WALDEN, staat opgetekend. Dit overleefde Hendrik niet, want na tweeënhalf jaar in de gevangenis overleed hij. Hij moet zo'n 49 jaar zijn geworden omdat dit zijn vermoedelijke doop is: Dantumadeel, dopen, doopjaar 1735, Dopeling: Hendrick. Geboren in Damwoude, Gedoopt op 24 april 1735, Zoon van Else Jans en niet genoemde moeder. Als dit dan het huwelijk van zijn ouders is, verklaart het de vermelding van Ee op de Betaalrol: Oostdongeradeel, huwelijken 1731, Vermelding: Bevestiging huwelijk op 16 september 1731 in Ee, Man : Eelse Jans, Vrouw : Tjietske Hylkes. Het huwelijk van Hendrik Eelzes zelf: Bevestiging huwelijk op 5 september 1756 in Akkerwoude, Man : Hendrik Eelzes afkomstig van Akkerwoude, Vrouw : Antje Rykles afkomstig van Akkerwoude.
Er moet trouwens in het dossier van de criminele sententie een mes gezeten hebben als bewijsmateriaal. Ooit heeft Tresoar volgens mij al dit soort zaken uit de dossiers verwijderd. Ik ben wel benieuwd of dergelijk bewijsmateriaal nog elders bewaard is gebleven en geregistreerd. Wie kan hier meer over vertellen?
Update: Otto Kuipers van Tresoar meldt het volgende. Uit uw vraag en reacties blijkt al dat de bewuste bewijsstukken niet alle op eenzelfde manier zijn behandeld. Het klopt dat een aantal uit de dossiers van het Hof van Friesland is gelicht en apart is opgeborgen. Die worden - uiteraard zou ik bijna willen zeggen - nu bewaard in de kluizen van Tresoar, als rechtsopvolger van het Ryksargyf, waar de archieven van het Hof van Friesland tot de fusie in 2002 werden bewaard.

De reden dat de bewijsstukken werden gelicht blijkt eigenlijk ook al uit de reacties. Ze zijn zeer geschikt om te laten zien bij rondleidingen, cursussen, presentaties e.d. Om ze dan niet steeds uit de dossiers te hoeven halen hebben we ze ondergebracht in de Collectie Topstukken. Voor dat doel was het echter niet nodig om alle stukken eruit te halen. Sommige zullen dus nog in de dossiers zelf zijn te vinden.

Een overzicht van alle bewijsstukken is er niet, maar de belangrijkste zijn wel gemakkelijk op een rijtje te zetten.

Sneuper 96, maart 2010 gepubliceerd

Met het aanbreken van de lente is er ook weer een nieuwe Sneuper. Het maartnummer 96 van het blad van de Historische Vereniging Noordoost Friesland staat weer boordevol interessante genealogische en streekhistorische verhalen.
Informatie en inhoud van de in december 2009 uitgekomen Sneupers 94 en 95 vindt u in een eerder artikel op dit blog, en voor de niet-leden hebben we zelfs een proefnummer, Sneuper 91 van maart 2009, ter kennismaking volledig online gezet.
In Sneuper 96 de volgende onderwerpen:
Genealogie
Pagina 6, Groeten uit Amerika (deel 9a: Epke A. Roorda), K. Postma
14, Allerlei Families Havinga, J.S. Heeringa
18, Bijland-Roersma, persoonsverwisseling, J.S. Heeringa
20, Van der Kooi en Kooistra van Ternaarder kooi, G. Mast
Streekgeschiedenis
26, Nieuws uit oude kranten: Moddergat 1906, P.Hillebrand
29, Willem van der Ploeg, slikwerker, A. Staal
32, Groenlandvaarders uit Noordoost Friesland, G. de Weger (over o.a de familie Claas Botes Groen uit Moddergat, mogelijk Groenlandvaarder)
46, NOF-Friezen onderscheiden voor pilotenhulp, E. Smids (na Tweede Wereldoorlog)
48, De schijndode van Driesum, J. Dantuma (Berent IJsbrands, 1615, mondelinge overlevering en documenten)
51, De kalkovens van Ezumazijl, R. Tolsma (vanaf ca. 1640 en kalkbranders, voorouders families Douma/ Alberda/Jousma). N.B. Een schilder was rond 1749 (Quotisatieboeken) een schelpenvisser (=schilvisser), geen verver!
62, Sûkerei in De Valom, O.J. Leegstra (plaats van de Voorjaarsvergadering op zaterdag 17 april). Ook een oproep voor materiaal omtrent cichorei in omgeving Dokkum. Reacties via Sneuper mail.
Varia
13, Dokkumer vrouwen in digitaal vrouwenlexicon, A. vd Valk (oa Titia Brongersma, Alyd Jarla, Catharina Schrader)
21, Friezen uit vroeger eeuwen, H. de Walle
21, Het Dokkumer Lokaaltje, C. Rijff
22, Collectie oude foto’s, J. de Jager (fotoboek van C. Hoekstra uit familie Alberda te Ee, met namenlijst o.a. Alberda, Botma, Hartmans, Jousma, Idsardi, Meindersma, Douma)
36, De moord op Sipke Hoekstra, 1915, C. van der Ploeg
39, De waarde van geld, P. de Haan
40, Diaconierekeningen en patroniemen, P. de Haan (voorbeelden uit Diaconieboek Dokkum)
47, Kerkdocumenten Dantumawoude enz., A. Musquetier
66, Zegenwens, A.Glas (zegenwens op huwelijk Rinze Lammerts Rinsma en Antje Cornelis van der Meulen in 1810)
67, Even voorstellen, K. Bangma (zoekt contact met sneupers die onderzoek doen naar Eerste Wereldoorlog in Noordoost Friesland).

U ontvangt zelf de Sneuper al voor slechts 15 euro per jaar ( 4 dikke nummers en regelmatig een extra) en als welkomstgeschenk een DVD met de eerste 75 Sneupers digitaal kado (waarde 15 euro). Lid worden kan gemakkelijk online. En nog steeds is kopij altijd welkom via ons email-adres

De bemanning van Willem Barents naar Nova Zembla

Velen kennen in grote lijnen het verhaal van Willem Barents en de Overwintering op Nova Zembla in de winter van 1596/1597. Al wat minder bekend is dat het al de derde poging van Barents was (na eerdere in 1594 en 1595) om een Noordoostelijke doorvaart boven Rusland langs te vinden. Geboren rond 1550 op Terschelling groeide hij niet alleen uit tot een ervaren schipper maar ook tot expeditieleider. Tijdens de tocht van 1596 had hij dan ook een aparte schipper, de ervaren Jacob van Heemskerck.
En waar Willem Barents vlak na de overwintering in het Behouden Huys op Nova Zembla op zee zijn laatste adem uitblies, loodste Van Heemskerck de expeditie veilig terug naar Amsterdam. In 1607 zou hij als opperbevelhebber tijdens de Slag bij Gibraltar (waar overigens ook een schip van de in Dokkum gevestigde Admiraliteit van Friesland succesvol deelnam) om het leven komen.
Maar wie waren nu de bemanningsleden van Barents en Van Heemskerck op hun barre tocht naar het noorden? Het koste me nog vrij veel moeite om de namen uiteindelijk te vinden in het kloeke boek Behouden uit het Behouden Huys, catalogus van de voorwerpen van de Barentsexpeditie (1596), gevonden op Nova Zembla, De Rijksmuseumcollectie, aangevuld met Russische en Noorse vondsten. Dit waren de (slechts) 17 bemanningsleden op het schip De Windhond van Barents en Van Heemskerck:

Ten eerste de 5 die op Nova Zembla of op de terugweg overleden:
- Een timmerman uit Purmerend, 23 september 1596.
- Anonymus op 27 januari 1597.
- Willem Barents en Claes Andriesz Goutijk op 20 juni 1597 en Jan Fransz van Haerlem op 5 juli 1597.

De overige 12 bemanningsleden:
- Jacob van Heemskerck, schipper
- Pieter Pieters Vos
- Meester Hans Vos, barbier
- Jacob Jansz Sterrenburgh
- Lenaert Heijndricksz
- Laurens Willems
- Jan Hillebrants
- Jacob Jans Hoogwoudt
- Pieter Cornelisz
- Jan van Buysen
- Jacob Everts
- Gerrit de Veer, degene door wiens verslag de reis beroemd is geworden:  Waerachtighe Beschrijvinghe van drie seylagien, ter werelt noyt soo vreemt gehoort […] by noorden Noorweghen, Moscovia en de Tartaria, na de Coninckrijcken van Cathay ende China.

Dat ze op Nova Zembla muziek gemaakt moeten hebben blijkt uit de vondst van een liedboek en dwarsfluit op de plaats van het Behouden Huys.

Update 2019: Inmiddels is in de haven van Harlingen een replica van Willem Barents' schip te water gelaten voor verdere afbouw. Bouwmeester Gerald de Weerdt is met een team van vrijwilligers bezig het zeil- en touwwerk te organiseren, in voorbereiding op een daadwerkelijke zeilreis naar Nova Zembla! Volgens nader archiefonderzoek zou het schip De Witte Swaen geheten moeten hebben.

Sneupen in database Ottema-Kingma Stichting

Een voor velen onbekende bron van mooi beeld is de online database van de Ottema-Kingma Stichting. Ik citeer de website: De OKS ving haar werkzaamheden aan in 1955 na het overlijden van notaris Nanne Ottema en heeft tot doel "Het bevorderen van kunst- en cultuurhistorie in Friesland". De OKS heeft ruim 30.000 objecten in haar bezit, welke aan talloze musea en erfgoedinstellingen in Friesland in bruikleen zijn gegeven, waaronder het Princessehof en het Fries Museum in Leeuwarden.

Interessant is om eens in de database te zoeken. Dit kan op verschillende wijzen, vaak met behulp van drop-down menu's die daarmee het vinden makkelijker maken. Ook is er een zoekhulp-pagina.
Zo merk je bij zoeken in de database dat in het veld Vervaardiging Plaats het geen zin heeft Anjum in te voeren, simpelweg omdat het niet in de lijst voorkomt. Wel komt Dokkum voor met diverse zilveren voorwerpen uit de presentatie van het Dokkumer Admiraliteitshuis. Van de Dokkumer kunstenaar Gosling Posthumus is een schilderij van een meisje in Fries kostuum bekend (zie rechtsboven).
Aardig is dat je ook kunt zoeken op materiaal-soort, bv zilver of balein.
Bij Standplaats kun je het museum aanklikken waar het voorwerp zich bevindt. Zo krijg je bij Museum 't Fiskershúske de interessante houten schooltas van T.T. de Vries uit 1818. Door te klikken op de tekst krijg je een uitgebreidere toelichting en de foto kun je met 1 klik vergroten. In de collectie bij Museum Admiraliteitshuis is o.a. een compagnieskist (kist van een opvarende van de VOC) en een Schilderij met een voorstelling met schepen bij land (1725-1750).

Transcriptie Diaconieboeken Holwerd 1748-1874

Een knap staaltje monnikenwerk van sneuper en redactielid Piet de Haan. Hij heeft de complete Diaconieboeken van Holwerd gefotografeerd en getranscribeerd. Het is wel aardig om te zien hoe het zich ontwikkeld heeft. Piet de Haan: "Ik ben begonnen met alles wat met overlijden te maken had uit de bestanden over te nemen. Na één boek was ik al zoveel andere bijzonderheden tegengekomen dat ik toen besloten heb om te stoppen en om helemaal opnieuw te beginnen. Toen ben ik begonnen met tabellen en fotos'. In het begin een samenvatting van de inhoud van de vermelde post maar zo langzamerhand alles maar gewoon overtikken. Alles is in tabellen gezet om op naam te kunnen zoeken en om te kunnen sorteren.

Ik heb Jagersma van de FAF de bestanden tot het begin van de Burgerlijke Stand gestuurd. De mensen van de FAF kunnen en inmiddels konden het gebruiken om het Tresoar bestand van overlijdens voor 1811 aan te vullen. Mogelijk zetten ze de foto's online maar ik vraag met af of dat wel zinvol is want je moet al goed zoeken om die van Burdaard bij Tresoar te kunnen vinden.

Alle transcripties in de Sneuper plaatsen is veel te veel. Daarom heb ik een groot aantal bijzonderheden uit de rekeningen onderverdeeld in acht tabellen, zoiets als de tabel van de Slaven die je gekregen hebt (waarover later een artikel 'Friese Christenslaven' in de Sneuper zal verschijnen, HZ). Deze acht, zeg maar uittreksels ga ik gebruiken voor de Sneuper voor een aantal nog te schrijven artikelen:
- Allerhande, met daarin vreemde/bijzondere vermeldingen.
- Bouwkunde, met bouwkundige termen.
- De gebruikte Maten en gewichten.
- Alles wat met het Overlijden te maken had.
- Uitzetting en opzegging uit of van één van de woningen van de Diaconie.
- Alle door de diaconie verstrekte soorten voedsel.
- Ziekte en geneesmiddelen die in de rekeningen voorkomen.
- Vluchtelingen en rampen die misschien gekoppeld kunnen worden aan natuurrampen of een [plaatselijke] oorlog."

Aangezien Piet de transcripties in Word heeft gemaakt heb ik besloten voorlopig deze via het Slideshare account van de Sneuper te publiceren. Dat heeft wel enkele nadelen maar grootste voordeel is de mogelijkheid tot vergroten en echt bladeren. Dan heeft u toch nog een beetje het idee dat u in een echt boek in het archief zit te sneupen ;-)  Klik op het icoontje 'Full' onder het tekstblok voor een beeldvullende tekst, en op Esc als je weer naar de kleine versie terug wilt.
Dus, wat mij betreft: applausje voor Piet de Haan en sneupen maar! Voor leuke vondsten in uw familie of een hierop gebaseerd artikel houden we ons altijd aanbevolen via de Sneuper mail.

• Diaconieboek Holwerd 1748-1789
• Diaconieboek Holwerd 1789- 1805
• Diaconieboek Holwerd 1805- 1822
• Diaconieboek Holwerd 1823- 1844
• Diaconieboek Holwerd 1845- 1874

Diaconieboek Holwerd 1748-1789 Inv Nr 1032

View more presentations from Historische Vereniging Noordoost Friesland.

Lidmaten Westerkwartier provincie Groningen

Door Menne Glas en een team van online medewerkers zijn de lidmatenboeken van de provincie Groningen gedigitaliseerd. Aangezien Groningen, en wat meer specifiek het Westerkwartier (zie ook het artikel over de online boedelinventarissen), direct grenst aan onze onderzoeksregio Noordoost Friesland kun je verwachten dat er de nodige uitwisseling van personen heeft plaatsgevonden. Kijk in uw genealogisch onderzoek dan ook altijd een beetje verder dan uw neus lang is. Dit levert soms verrassende vondsten op en kan vastgelopen onderzoeken weer vlottrekken. Als uw geografische kennis niet geweldig is helpt het handige kaartje dat op de site beschikbaar is, waarop de kleine kerk-icoontjes vervolgens kunnen worden aangeklikt. Grensplaatsen als Visvliet, Niezijl, Niehove, Oldehove, Ulrum, Vierhuizen, Opende, Marum/ Noordwijk en Grijpskerk kenden een levendige stroom van goederen en personen met Noordoost Friesland. Ook vestigden kleine criminelen die verbannen waren uit de provincie zich bij voorkeur vlak over de grens, om dicht bij hun familie en vrienden te kunnen blijven.
De site bevat per kerspel (kerkdorp) bewerkingen van alle lidmaten administraties van de gereformeerde (hervormde) kerken in de provincie Groningen buiten de stad, vóór invoering van de Burgelijke Stand in 1811.
Behalve de bewerkingen zijn binnen het project Van Papier Naar Digitaal foto's van de oorspronkelijke teksten gepubliceerd (per plaats), aldus de site van Menne Glas.
Update: Het eiland Rottumeroog viel onder Warffum. Rond 1625 was hier blijkbaar zelfs een school want er worden diverse schoolmeesters vermeld. 26 september 1624: Hindrick Gerdes, Schoolmester up Rottum Ooge. 28 mei 1626: Johan van Clasen, Schoelmeister up Rottum Oge. 8 juli 1632: Rener Lubberts, Schoelmester op Rottum Ooge, cum attestat.

De reeks Rare Kostgangers van W.Tsj. Vleer

Hij is een beetje in de vergetelheid geraakt maar de genealoog W.Tsj.(Wigle Tsjerk) Vleer (1919-1999) uit Hardergarijp moet een enthousiaste sneuper zijn geweest. Hij hield regelmatig voordrachten over de vele bijzondere gevallen die in de Criminele Sententies van het Hof van Friesland voorkomen. Hij refereert aan de verhalen in Uit Frieslands Volksleven van Waling Dijkstra en het Fryske Segeboek van S.J. van der Molen met de vele voorbeelden van bijgeloof in vorige eeuwen.
Maar de criminele sententies zijn van een aparte soort. Zoals Vleer stelt: “Mocht u iets lezen dat u niet aangenaam is, bedenk dan, dat het gaat om de werkelijkheid, de harde realiteit van het leven. Het leven in een tijd die we niet vergeten mogen”. Hij haalt ook wijlen Dr. G.A. Wumkes aan, die in de Vrije Fries van 1915 schrijft dat deze “geschiedbronnen van den eersten rang, door oudere Friese historici hoog werden aangeslagen en ijverig gebruikt, terwijl zij door jongere geschiedschrijvers zijn verwaarloosd. “

Vleer bracht in eerste instantie door lezingen, die gelardeerd werden met vele voorbeelden, deze bron weer onder de aandacht en besloot na de vele vragen een reeks van boekjes (de Rare Kostgangers ofwel RAKO reeks) te publiceren die hij in eigen beheer volgens een soort abonnement aan de man bracht,  in een oplage van 500 stuks. En dan niet gedrukt maar om de kosten laag te houden als microprint, een soort gestencild typwerk. In deel 4, Rare Kostgangers in Dokkum en omliggende gemeenten door de eeuwen heen, Dantumadeel, de Dongeradelen en Kollumerland kondigt hij aan dat de gehele reeks 17 delen zal gaan bevatten met rare kostgangers uit Friesland, totaal 1630 bladzijden! Bij een abonnement op minsten 5 delen was de prijs 2,30 gulden per stuk. Voorafgaand aan deel 4 waren reeds verschenen:

Deel 1: Rare Kostgangers in Achtkarspelen (inhoudsopgave). Deze is in 1981 nog herdrukt.

Deel 2: Rare Kostgangers in Heerenveen en Haskerland

Deel 3: Rare Kostgangers in Opsterland en Smallingerland. (inhoudsopgave en voorbeeld Maaike Jelles)

Verder zouden binnenkort verschijnen:

Deel 5: Rare Kostgangers in Sneek, IJlst en Wymbritseradeel

Deel 6: Rare Kostgangers in Leeuwarden I

Deel 7: Rare Kostgangers in de Stellingwerven.

Een losse publicatie van Vleer in de Leeuwarder Courant van 17 mei 1961 was Rare Kostgangers in Bonte Bok (Bovenknijpe): kastelein Jacob Lenses kreeg een dolle politieman tot klant : Sake Hansen logeerde er weken lang (en kreeg de doodstraf).
Zelf heb ik deel 1, 3 en 4. Ik vraag me af of de gehele reeks uiteindelijk is gepubliceerd of dat het voortijdig is gestaakt (deel 5 is in ieder geval nog wel gepubliceerd). In ieder geval bevatten de boekjes kostelijk leesvoer. Zo schreef ik kortgeleden over de online Lidmatenboeken van Dantumawoude, waarin ene Jan Eelses door de kerk geschorst werd. Het blijkt dat hij inderdaad een bizarre overtreding had begaan, niet alleen door een aantal mensen met een mes te bedreigen en te verwonden, maar ook door een vrouw te dwingen zijn nagels te knippen! In het RAKO boekje over Dokkum en omstreken wordt dit geval beschreven.

Enkele verhalen heb ik ook integraal overgenomen op de Sneuper website, zoals die over Anna van Ezumazijl (zie ook het lemma bij ING), Anjumer schoolmeester moest te pronk staan, Kollumer Oproer in 1634 en de Heer van Zweden. Om de liefhebbers wat meer inzicht in de inhoud van de boekjes te geven heb ik de inhoudsopgaven gescand en zal ik binnenkort zoveel mogelijk ook de namen van betrokkenen in deze krimis vermelden. De boekjes zijn vaak via Marktplaats nog wel te krijgen. Vleer had een brede interesse, maar moet ook een dromer zijn geweest. Zo was hij wichelroedeloper/historisch radiëstesist (pendelaar), initiatiefnemer van de Drentse Rijwielvierdaagse en lid van de Fryske Akademy. Ook ging hij op jacht naar een miljoenenschat (Leeuwarder Courant 1951). Het werk van Vleer verdient het door vele sneupers gelezen en gewaardeerd te worden!

Fryske Wikipedia

Bij het doorlinken naar gedetailleerdere informatie over een onderwerp was ik al enige malen gestuit op Friestalige pagina's in Wikipedia.
Eerlijk gezegd was ik het al weer bijna vergeten toen ik afgelopen week een email ontving over de Fryske Wikipedia-pagina over de Stroobosser Trekvaart. Bij het graven van deze vaart, vergelijkbaar met de Amsterdamse Noord-Zuidlijn qua financieel debacle, ging niet alleen Dokkum failliet maar werd er in 1656 ook een herdenkingspenning geslagen. Het aardige van de non-profitorganisatie Wikipedia is dat het echt gebaseerd is op de 'wisdom of the crowds' zoals de Engelsen zo mooi zeggen. Iedereen kan er aan bijdragen zonder er specifieke software voor nodig te hebben of te hoeven mailen. Het zelfreinigende en corrigerende vermogen van de groep is blijkbaar zo hoog dat er nauwelijks rotzooi op de site staat. Dit is het ideaalbeeld van een webgemeenschap die door het delen van kennis en informatie groeit en bloeit. Een mooi streven ook voor de Historische Vereniging Noordoost Friesland en de Sneuper publicaties!

Reactie van Gelkinghe:
Ik vind je iets te positief voor Wikipedia. Er is namelijk een enorm verschil in kwaliteit tussen artikelen. Als je vanuit je eigen kennis artikelen niet kunt beoordelen, moet je dus altijd bronnen ernaast zoeken.

De oorlog een gezicht gegeven

Begin mei 2010 zal verschijnen:

De oorlog een gezicht gegeven
Kollumerland in de periode ’40 – ‘45
Reinder H. Postma

In dit boek zijn 30 verhalen opgenomen die de hoofdpersonen na 65 jaar weer een gezicht geven. Wie waren die personen, wat maakten ze mee enz. Er staan rond de 200 foto’s in. Over alle plaatsen in de gemeente wordt geschreven. Tevens zal dit boek voor het eerst het verhaal weergeven van Yde Pranger uit Dokkum inzake de kwestie Valom (Januari 1945) waarna in Dokkum 20 man werden doodgeschoten door de Duitsers.

Bestellen kan nu bij:
Reinder H. Postma
De Wygeast 49
9294 KR Oudwoude
0511-452100
(25 euro per stuk)

De uitreiking zal zijn op 4 mei ’s middags om 17.30 uur in het gemeentehuis van Kollum.
Medewerkers aan het boek en oud verzetslieden zullen daarbij aanwezig zijn.

Bewegende beelden van Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog vindt u op het kanaal van VPRO Geschiedenis.
Update: voor onderzoek in de archieven over de Tweede Wereldoorlog heeft het Nationaal Archief een online zoekwijzer gemaakt.