Eritia de Blocq en haar Chinese kan met gouden deksel

Onlangs bezocht ik de nieuwe tentoonstelling in het Rijksmuseum te Amsterdam: Azië>Amsterdam.
En zoals gewoonlijk heb ik niet alleen speciale interesse in de maritieme kunst maar ook in de kunst met een Fries tintje. Bij binnenkomst viel direct mijn oog op het schilderij De terugkomst in Amsterdam van de tweede expeditie naar Oost-Indië, Hendrik Cornelisz. Vroom, 1599. Van de vier afgebeelde schepen heet er een 'Vrieslant' en gezien de volgorde op de lijst is het meest logisch dat het de meest rechtse is. Zo te zien is het scheepstype een pinas en dat deed me er opeens aan herinneren dat het enige schip van de Admiraliteit van Friesland te Dokkum (sinds 1597) in de Slag bij Gibraltar in 1607 de Friese Pinas genoemd werd. Zal het dezelfde zijn als op het schilderij van Vroom uit 1599?

Even verderop enige vitrines met Chinese keramiek. Onder stuk nummer 24 staat vermeld: Kan met

gouden deksel. Kan: China ca 1635-1650, deksel: Nederland ca 1650-1675.
Een Friese goudsmid voegde aan deze Chinese porseleinen kan een deksel toe met (in email) het wapen van Eritia de Blocq (een sleutel met 2 rode rozen, HZ). Eritia was een van de rijkste inwoners van Leeuwarden. Zij en haar man Matthijs (Matthias, HZ) van Franckena hadden contacten met wetenschappers en bestuurders uit de hele republiek en ver daarbuiten. Het gouden deksel bevestigt de waarde die aan het porselein werd gehecht (aldus beschrijving in catalogus, Particuliere collectie USA).

Bocke Jochems Hoppers en Eritia de Blocq, door Jan de Salle

Thuisgekomen ging ik gelijk even zoeken wat er van Eritia bekend is. Haar Friese voornaam blijkt Aukje of Auck te zijn en haar man Matthias van Franckena blijkt van haar tweede huwelijk te zijn. Van haar eerste huwelijk, in 1612 te Leeuwarden als Ericia de Block met Bocke Jochems Hoppers (of Bocatius Hoppers) zijn zelfs twee huwelijksportretten als schilderij bewaard gebleven. Enige jaren geleden (16 november 2005) werden ze op een veiling van Christie's verkocht voor 36.000 euro.
De Rijksdienst voor Kunsthistorische Documentatie (RKD) heeft uitgebreide informatie over de pendanten, waarschijnlijk geschilderd door Jan Urbeijns de Salle, in 1622.
Beide hebben hun familiewapen in een bovenhoek van het schilderij, bij Eritia duidelijk een sleutel met twee bloemen, bij Hoppers een vogel met drie jongen in een mand. Ze waren in 1622 respectievelijk 35 (Bocke) en 32 jaar oud (Eritia).
Hoppers was in 1610 griffier bij het Hof van Friesland. Het is niet helemaal duidelijk of de bekende Joachim Hoppers zijn vader was of een ander familielid. Ze voerden in ieder geval wel hetzelfde familiewapen met de vogel en 3 jongen in een mand.

Eritia de Blocq, weduwe van dr. Bocke Jochems Hoppers, huwde in 1630 de gedeputeerde Matthijs Franckena te Leeuwarden. Bij testament d.d. 1664 stelde zij, inmiddels weer weduwe geworden, een leen in: een pensie van 200 car. glds, jaarlijks als een eeuwige rente uit haar landen op de Rijp in Menaldumadeel, t.b.v. bloedverwanten in povere staat tot studie in theologie of rechten, t.b.v. niet-bloedverwanten alleen tot studie in de theologie, een ook nu nog gestelde voorwaarde. Tegenwoordig bedraagt een pensie van het Eritia de Blocq-leen jaarlijks f.500,-, maar in omstandigheden is vermeerdering mogelijk. De pensies in totaal bedragen niet meer dan de zuivere leensinkomsten. B&W van Leeuwarden waren provisoren van 1836-1923.

In het archief van Tresoar vinden we verder: 327-02, Familie Van Sminia (van de tak van De Klinze te Oudkerk) 1525 - 1955.
Nr. 191: Testament van Eritia de Blocq, weduwe van Mathijs Franckena. Datering: 1669; afschrift, 18de eeuw. In datzelfde jaar legateerde ze aan de NH diaconie van Stiens 150 gulden.
In de database met Friese familiewapens van Hessel de Walle vind ik twee afbeeldingen van het familiewapen van De Blocq, een sleutel met 2 rozen op 16e eeuwse grafstenen, dezelfde als op het gouden deksel van de Chinese kan. Ook de Index op de Friese familiewapens van Heerma van Voss vermeldt het wapen De Blocq als een sleutel met 2 rozen. Het Wapen- en Vlaggenboek van Hesman vermeldt eveneens een dergelijk wapen, van Daniël de Blocq van Scheltinga.

Van Matthias Franckena heb ik enkele jaren geleden al in de bibliotheek van de Universiteit van Leiden het Album Amicorum uit 1605/1606 volledig gefotografeerd. Het bevat unieke inscripties van o.a. Petrus Plancius, Bernardus Paludanus, Gomarus, Winsemius, Snellius en Hessel van Meckema (getrouwd met Lisck van Eysinga, zie De Sneuper 119).
Van 1611-1626 was Matthias Franckena grietenijsecretaris van Weststellingwerf en later lid van Gedeputeerde Staten van Friesland en gecommitteerde bij de Raad van State namens Friesland.
Hij was ook een goede kennis van de vader van Pieter Stuyvesant, Balthasar Stuyvesant (met Dokkumer roots!).
In 1631/1632 was Franckena afgevaardigde ter Staten Generaal voor Friesland (zie Gulden Vrijheid, Hotso Spanninga).

Wat zou het toch mooi zijn als de verschillende kunstwerken en archivalia van deze familie eens samen geëxposeerd zouden worden, bij voorkeur in een Fries museum!

Update: In het schitterende boek Verveningen en Verveners in Friesland (zie ook de gehele Namenindex en de online bladerversie) staat nog het een en ander over Eritia de Blocq en Matthias van Franckena. Pagina 208/209/211: In 1627 kwam Anscke Cornelisdr van Lycklama op de Franckenastate te overlijden. Uit haar eerder huwelijk met de Gaasterlandse grietman Jochem Hans van Wyckel waren haar veel goederen in Gaasterland, Hemelum Oldeferd (Noordwolde) en Wymbritseradeel (Oudega) aangekomen. Deze vererfden nu op haar echtgenoot Matthijs van Franckena en kinderen.
In 1630 hertrouwde dr. Matthijs van Franckena- hij was inmiddels afgevaardigde ter Staten-Generaal voor Friesland- met Ericia de Blocq uit Leeuwarden. Ze bracht veel landerijen en venen ten huwelijk aan. Zij was een schoonzuster van dr. Livius van Scheltinga, die gehuwd was met haar zuster Anna Daniëls de Blocq. Samen met deze zwager bezat Ericia de Blocq veel venen en leijen- de zogenaamde Coninxleijen- onder Veenwouden. Het betrof hier het veengebied waar de door koning Philips II van Spanje bezeten domeingoederen lagen. Hiervan was al vroeg door de koning een gedeelte verkocht aan Johan van Rataller. Later was ook de bekende vervener Dr. Dirk Fogelsangh- eveneens gehuwd met een Van Scheltinga- (hun beider schilderijen hangen in het Amsterdamse Museum van Loon, HZ) bij deze venen betrokken.
Naar aanleiding van dit tweede huwelijk van Van Franckena moest er vanwege de rechten van de nagelaten kinderen een inventarisatie van de goederen worden opgesteld. Omdat ook de ouderlijke boedel van Rinco en Anscke van Lycklama nog onverdeeld was, moest ook deze in die inventarisatie worden betrokken. Hierdoor wordt men behalve over de vermogenspositie van Van Franckena ook een en ander over die van Rinco van Lycklama (zou dit trouwens zijn portret zijn?) gewaar. Zo bleek onder meer dat in de daaraan voorafgaande jaren nogal veel geld was geïnvesteerd in de herbouw van boerderijen in Oudega (Wymbritseradeel), die blijkbaar eerder door oorlogsomstandigheden waren verwoest. Verder bleek dat de Franckenastate met bijbehorende landerijen en venen op een bedrag van 2.400 cg was getaxeerd. Maar ook Franckena's deelname- met name zijn samenwerking hierbij met Rinco van Lycklama- in de Weststellingwerfse veenkanalisatie en vervening wordt daarin uiteengezet.
Pag.211/212: In 1632 was dr. Matthijs van Franckena verkozen tot grietman van Gaasterland, als opvolger van de in dat jaar overleden grietman Obbe Obbes. De nieuwe grietman Franckena was familie van zijn voorganger, want zijn overleden echtgenote Anske Cornelisdr van Lycklama was namelijk een oomzegster van Obbe Obbes geweest. Na zijn hertrouwen met Ericia de Blocq en nog geen jaar voor zijn verkiezing tot grietman, had hij in Wolvega voor de koopprijs van 7.000 phg een van de Scheene tot de Linde lopende sate land gekocht. Hij had daar toen een nieuw landhuis- de vroegste voorganger van het huidige Lindenoord- laten bouwen. Dit grietmanschap zou echter van korte duur zijn, want nog in datzelfde jaar kwam dr. Franckena te overlijden.

Update: Er is een testament bij Tresoar: Blocq, Ericia de (x Mathijs v. Frankena) * * 1664 * 408. Lijst van TESTAMENTEN voorkomende in band EEE nr. 3 van het Hof Provinciaal [nu Tresoar toegang 14 inv.nr. 16779]. Mocht u deze eens fotograferen/transcriberen dan verneem ik het graag.

Porselein met wapen De Wendt in Rijksmuseum

Het is altijd leuk om het nieuwe jaar te beginnen met een kleine 'ontdekking'. Ik was even met mijn zoon in het Rijksmuseum om nu eens de bibliotheek en het Azië-paviljoen te bekijken. Het is ondoenlijk om het museum in een keer geheel te bekijken dus is het wel zo leuk om per bezoek, zeker als je een museumkaart hebt, een klein deel wat beter te bekijken.
Om de prachtige historische Cuypersbibliotheek, met uiteraard veel boeken en tijdschriften over kunstgeschiedenis, te bereiken moet je via de Waterloo-zaal lopen. Niet alleen hangt daar een immens schilderij van de Slag bij Waterloo die nota bene groter is dan de Nachtwacht, maar ook onze Friese kunstschilder uit Augustinusga, Willem Bartel van der Kooi is met een aantal prachtschilderijen prominent daar recht tegenover te zien op zaal. Naast elkaar hangen De Minnebrief (1808) en Het gestoorde pianospel, uit 1813. Het museum vermeldt bij de kinderen op het schilderij met de piano dat niet bekend is wie zijn afgebeeld, maar ik vind het jongetje rechts wel erg op de zoon van Van der Kooi, Haije (geboren in 1807) lijken. Zijn portret is momenteel te zien op de tentoonstelling in Museum Martena, Pjutten en Beukers.

Het Azië-paviljoen ligt wat verstopt bij de vernieuwde Philipsvleugel van het museum en heeft nog een groot deel dat met een lange trap naar beneden leidt. En ik had nog nauwelijks de eerste vitrine bekeken of mijn oog viel op een porseleinen theebus met familiewapen. Die kwam me bekend voor. Uit het vrij uitgebreide bijschrift bleek echter niet van welke familie dit was. Ik vermoedde dat het van de familie De Wendt was, een gedachte die bij thuiskomst bevestigd werd. Al snel vond ik namelijk de website van ons lid Tymen Wierstra die diverse stukken porselein, zogenaamd Chine de Commande, toont met het wapen van de familie van Eyso de Wendt, de Kollumer koopman die in de Oost via de VOC rijkdom vergaarde. Zelfs een theebus (dezelfde?) staat afgebeeld.
Blijkens de vermelding van de theebus in de online collectie van het Rijksmuseum weten ze trouwens zelf ook wel dat dit een De Wendt stuk is. Jammer dat ze dat niet vermelden in het bijschrift in de vitrine.

Update: De afbeelding heeft niet alleen het familiewapen maar ook, niet geheel toevallig, cartouches met bloeiende (pioen)planten in Chinese stijl. De Wendt had aandelen in de Amfioensocieteit, ofwel de opiumhandel. Eigenlijk uit de papaver van de klaproos dus.
Piet Visser reageerde met: Langzamerhand wordt wel duidelijk dat Eyso de Wendt een volledig servies heeft laten maken. Hij hield ook niet van halve maatregelen, getuige wat hij in Kollum heeft laten aanleggen. Een park bij zijn huis tot aan de Strooboschertrekvaart en een robuuste bank in de kerk. Dat zijn familie na zijn overlijden een rouwbord heeft laten maken van buitennormale afmetingen past daar eveneens bij. Overigens wellicht ter compensatie van een fraaie grafsteen die men zou verwachten. Een zerk ter herinnering aan hem boven de grafkelder ontbreekt.

Het is bekend dat enkele kisten met het De Wendt servies aan boord waren van de Geldermalsen, een VOC-schip dat verging op de retourreis naar patria.
De commerciële duiker Mike Hatcher dook het wrak op en schonk een deel van de lading aan het Groninger Museum. Deze collectie wordt ook wel de Nanking Cargo genoemd.

Kwaadsprekerij over koopman Eyso de Wendt in gekaapte brieven

Femme Gaastra en Wilma Seybel verbaasden zich in hun artikel in De Vrije Fries in 1994 al over het feit dat de gefortuneerde koopman Eyso de Wendt uit Kollum ongehuwd bleef. De deze week online geplaatste brieven uit het project Sailing Letters, die door het Meertens Instituut zijn omgedoopt tot Gekaapte Brieven, werpen een nieuw licht op de persoon van De Wendt.
Niet alleen was De Wendt heel rijk geworden tijdens zijn werk voor de VOC in de Oost, hij moet ook uitzonderlijk gierig zijn geweest. De telg uit een oorspronkelijk Deense familie (net als die van de Dokkumer VOC-commandeur Jan de With) was opgeklommen tot eerste supercarga en later directeur van de handel van Batavia op China. Het voordeel bij die China-handel was dat er ook op legale wijze een deel particulier uitgeoefend mocht worden. Een bijvangst daarvan zijn de stukken porselein met familiewapen (Chine de commande) die hij in 1752 meestuurde met het schip Geldermalsen. Dit schip verging onderweg, maar de lading, ook wel bekend als de Nanking cargo, werd opgedoken en vervolgens voor een deel opgenomen in de collectie van het Groninger Museum.

Adam Gotfried Schultz, ontvanger der convooien en licenten te Dokkum, schreef in 1780 een brief waarin hij over De Wendt opmerkte: UWEd meld te recht van Eiso de Wendt zijn gierigheid in Indiën, hier reisde hij ook altemets een geheele dag zonder knegt, zonder andere verteering, als een stuijver koek uijt de zak, en een zoopie toe, agt dagen voor zijn dood heeft hij zijn Neeff Wendt, met uijtsluijting van zijn broeder en zuster universeel erfgenaam gemaakt onder Beding, dat hij zijn naam ook De Wendt, en niet Wendt, zou schrijven, etc.
De Dokkumer neef, Eco de Wendt, was de eerste burgemeester van Workum in 1755 en erfde niet alleen de Kollumer buitenplaats Oostenburg, maar kreeg ook als opdracht de Steenen Berg af te bouwen.

Briefschrijver Schultz was in 1762 vanuit Franeker naar Dokkum gekomen en verhuisde, waarschijnlijk vanwege zijn werk, tijdelijk naar de aan de overkant van de Lauwerszee gelegen plaatsen Vierhuizen en Zoutkamp, alvorens terug te keren naar Dokkum, waar hij in 1816 overleed.
Overigens wordt de 'oude intime vriendt', zoals Schultz de geadresseerde aanspreekt, niet met name genoemd in de brieven. Het is waarschijnlijk iemand die ook in Batavia geweest is voor de VOC en een meerdere was van Schultz. Wie een idee heeft mag het zeggen!

Verder zijn er ook nog andere gekaapte brieven die refereren aan De Wendt op Ceylon en de met zijn nichtje getrouwde gouverneur van Ceylon, Iman Falck:
http://www.gekaaptebrieven.nl/tekst/brief/4871 en http://www.gekaaptebrieven.nl/tekst/brief/4872 (over De Wendt op Ceylon) en http://www.gekaaptebrieven.nl/tekst/brief/5715 (over Iman Falck)

Met dank aan onze leden Tymen Wierstra voor de uitgebreide website over de familie De Wendt en Tjeerd Inia voor de tips van de brieven.

Update: Het aantal brieven dat getranscribeerd wordt in het project van het Meertens Instituut bedraagt ongeveer 9.000, op een totaal van meer dan 38.000 brieven vanuit en naar de Republiek. Als start zijn enkele duizenden transcripties online gezet die de komende maanden verder worden aangevuld. Het is dus zinvol af en toe opnieuw te zoeken met al eerder gebruikte criteria!
Voor Friesland hebben Hanno Brand en Jan de Vries ook brieven uit de Sailing Letters gefotografeerd, tezamen met andere administratieve papieren, waarvoor ze nog een aanvullend project willen opzetten. Het heeft als werktitel Friese schepen in de Engelse Prize Papers in de aanloop (1776-1781) tot de Vierde Engelse Oorlog (1780-1784)

Porselein van het Burgerweeshuis in Dokkum

Via Jaap Sip Faber kregen we een aanbod binnen van een aantal porseleinen serviesdelen. Museum Admiraliteitshuis te Dokkum zou een mooie bestemming zijn. Aanbiedster van de spullen was de dochter van mevrouw Styntje Sytema. Styntje Sytema, de dochter van Krijn Sytema, heeft het porselein destijds gekregen van Rinze Epema en Tiete Sytema (Krijn zijn zus) die destijds Vader en Moeder waren in het Burger Weeshuis te Dokkum.

De nog in leven zijnde dochter van Styntje Sytema wilde het porselein graag schenken aan een Museum in Dokkum zodat het goed bewaard blijft.

Zij schreef hierbij onderstaande tekst over het weeshuis:

“Waar wij als jonge meisjes ons brood op aten tussen de middag en dan weer terug fietsten naar Holwerd.

Blauw porselein van Burgerweeshuis Dokkum

Het porselein stond voor de sier in de kast in de grote opkamer, wat nu restaurant de Refter is.

Toen het weeshuis opgeheven is hebben we dit porselein gekregen van Tante Tiete Sytema

Mag nu als pronkstuk in het museum staan in Dokkum.

Het porselein stond dus ergens tussen 1920-1940 in de pronkkast, het is helaas niet bekend of het ook daadwerkelijk gebruikt is in het weeshuis of waar het vandaan komt.

Burgerweeshuis te Dokkum

We hopen dat jullie dit porselein een mooi plekje kunnen geven in het museum, of anders dat het goed bewaart blijft in het depot voor eventueel later gebruik in tentoonstellingen over het weeshuis."