Kerkmuseum te Jannum met sarcofagen en zuil uit Niawier

Onlangs had ik op de terugweg van een weekendje Wad en Schiermonnikoog nog even tijd om het oude kerkmuseumpje van Jannum te bezoeken. Het minuscule terpdorpje is prachtig gelegen in een weids landschap, een kleine 10 kilometer ten westen van Dokkum.

Je auto moet je parkeren op een parkeerplaats buiten de terp, waarna je via een lange, door bomen
omzoomde, weg de kleine heuvel oploopt.
Een boerderij en een paar kleine huisjes vormen samen met de 13e eeuwse Romano-gotische kerk het hele dorp.
De kerk is opgetrokken uit rode baksteen, kloostermoppen, die een relatie met het ooit nabijgelegen klooster Klaarkamp te Rinsumageest doen vermoeden, maar waarschijnlijker is dat het een dochterkerk van de Rinsumageester kerk is.

Op het kerkhof liggen diverse sarcofagen, maar ook binnen in de kerk vind je enkele hele bijzondere grafkisten. De kerk doet dienst als een uithof van het Fries museum, waardoor de uitgestalde cultuurgoederen uit alle delen van de provincie komen.

Kapiteel uit klooster Sion, Niawier, ca 1200

Een bijzonder stuk is de zuil of kapiteel van ca. 1200 die afkomstig is uit het voormalige klooster Sion bij Niawier. De bovenste helft is versierd met druiventrossen die aan zware ranken hangen en daaronder vier op vogels lijkende dieren met achterlijven die aan draken doen denken, mogelijk griffioenen.

Ook is er een luidklok uit Schillaard met gietjaar 1284, waarmee het een van de twee oudst gedateerde klokken van Nederland is!
Maar ook de buiten hangende kerkklok in de klokkenstoel is oud: van 1489, en gegoten in opdracht van Hendrik Sidsz Bottinga, hoofdeling te Rinsumageest.

Vanwege hun kostbaarheid konden alleen rijken vroeger zich een stenen doodskist veroorloven. Een bijkomend voordeel was dat de kist binnen de familie steeds opnieuw gebruikt kon worden. Uit de kronieken van P. Winsemius blijkt dat er ook nog een ander praktisch nut was rond de 13e eeuw. Hongerige wolven teisterden de streek. 'Dit gedierte dede niet alleen schade 't gewass, Schapen, Vee ende alles wat op den Velde was, maar 'snachts ende andersins sich begevende in Kerck-hoven, ruykende de menschelijcke lichamen, hebben die graven geopent, ende die holten kistkens, licht tsamen geslagen, van malcanderen gescheurt ende verstorvenen opgegeeten'.

De meeste sarcofagen in Friesland zijn gemaakt van rode bont-zandsteen uit de Vogezen. Een kleiner aantal is van gele bontzandsteen uit de omgeving van Bentheim.
De vroegste sarcofaagdeksels zijn versierd met geometrische motieven. Later verschijnen christelijke symbolen als kruizen, kromstaven en gestileerde wijnranken. Dan pas volgt de afbeelding van een menselijke gestalte. In Jannum vormt de kromstaf de meest voorkomende versiering, het symbool van de Goede Herder, Christus.
Altaarstenen, grafstenen, doopvonten, koorhekken, klokken en sarcofaagdeksels uit de Friese plaatsen Jannum, Stavoren, Bilgaard, Hijum, Beets, Blesdijke, Sloten, Wons, Cornwerd, Lutkewierum en Oudkerk zijn in het kerkmuseum te bewonderen.

Bij het kerkmuseum kunt u ook een leuk boekje kopen waarin alle erfgoedstukken beschreven staan.

Doopvont, gele zandsteen, Jellum, ca 1200

Niawier enthousiast over ledendag Historische Vereniging Noordoost-Friesland

Onder een prettig voorjaarszonnetje kwamen de leden van de Historische Vereniging Noordoost-Friesland bijeen voor de eerste ledendag van 2014, in dorpshuis Nij Sion te Niawier. Het dorp tussen Dokkum en de Waddenzee heeft een interessant verleden met het klooster Sion. Nog vele namen en plekken in het dorp herinneren aan dit klooster dat in de tijd voor de reformatie een van de vele in Friesland was. Zoveel zelfs dat het de provincie was met de meeste kloosters van allemaal!
Het feit dat Bonifatius in 754 na Christus met bruut geweld tot staan gebracht werd weerhield blijkbaar uiteindelijk de bisschoppen niet van een grondige kerstening van het voorheen weerbarstige gebied.
Maar na de reformatie, waarbij de eigendommen van de kloosters rond 1580 geconfisceerd werden en het

Oud-voorzitter Jan Walda met kloostermop

katholicisme officieel verboden werd (ook dat gebeurde grondig) bleef er weinig over van deze eertijds roemruchte plaatsen van devotie. Daarbij hoorde ook het in cultuur brengen van het land door de aanleg van dijken, het houden van vee en verbouwen van gewassen. Daarvoor werden echter met name lekenbroeders ingeschakeld, omdat de nonnen en monniken het vooral erg druk hadden met bidden.
Na de nodige verenigingsinformatie, waarbij in het kader van onze ANBI-erkenning (ja, u kunt belasting-gunstig aan ons schenken!) een beleidsplan gepresenteerd werd en de financiën werden toegelicht, evenals de redactieberichten en een verslag van de webmaster, was het tijd voor onze spreker en redactielid Hilda Bouta. Inmiddels was ook de uitgenodigde dorpsbevolking van Niawier aangeschoven, zodat het toeschouwersaantal ineens verdubbeld was van 50 naar 100!
In een levendig betoog beschreef zij hoe ze onderzoek heeft gedaan naar de familie Bouta/Bolta en de verbanden in en met de Friese adel. Hoogtepunt was de vondst van een religieus boek uit 1561 waarin Teth Bolta ook zelf een klein stukje geschreven lijkt te hebben. Van de maker/schrijver Augustinus van Leeuwarden blijkt uit dezelfde periode nog een boek bewaard te zijn, alhoewel hij toen te Wanswerd woonde.
Er werd gerefereerd aan een boek dat een dag eerder werd gepresenteerd over het voormalige klooster Klaarkamp (eveneens een klooster van de Cisterciënzer, schiere monniken) en dat er nog veel meer kloosters in de omgeving waren.
Voorzitter Haije Talsma noemde het ondersteunen van het initiatief van ons lid Einte Prins om de gesneuvelden bij het demonteren van een zeemijn uit de Tweede Wereldoorlog op passende wijze te herdenken. Mogelijk kunnen we bewaard gebleven en gedemonteerde zeemijnen uit de omgeving hergebruiken. Zowel op Ameland (bij museum Sorgdrager) als in Paesens (in een tuin) schijnt er nog een exemplaar te zijn.

Een van onze gasten had ook een interessante letterlap meegenomen van een dochter van de molenaar van Lioessens, Jeppe Harmens, van rond 1725. De lap vertoonde vele (regionale) overeenkomsten met een lap van Hilda Bouta maar had ook wel degelijk heel specifieke figuren en initialen. Doede Douma en Reinder Tolsma konden al de nodige aanvullende informatie geven over dit geborduurde familieverhaal!
Na de lekkere lunch nam onze oud-voorzitter Jan Walda het woord om een korte toelichting op de geschiedenis van Niawier en het klooster Sion te geven. Bij de kerk (zie het korte filmpje) is een oude priorzerk bewaard en op het voormalige kloosterterrein waar nu de boerderij/ pleats Kleaster Sion staat zijn ook nog resten van kloostermoppen teruggevonden. Een oude muur met blauwe verf in de boerderijschuur lijkt hiermee ook een link te hebben.
Na de excursie verzamelden de leden zich weer in het dorpshuis voor een afsluitend drankje. De stapel nieuwe boeken over het klooster Klaarkamp was binnen enkele minuten uitverkocht!
Ook de Sneuper 100, een boekwerk met tientallen foto's van alle dorpen in de Dongeradelen (nu in de aanbieding!) en Op de Praatstoel 2 vonden gretig aftrek. Mocht u ook Op de Praatstoel 1 nog willen nabestellen, laat het ons dan snel weten!

Klooster Klaarkamp, middeleeuws klooster in Noordoost Friesland

Door Arjen Dijkstra, Nes.
Deze week stond voor een belangrijk deel in het teken van kloosters. Was er op zaterdag 12 april de lezing van Hilda Bouta over Teth Bolta uit het klooster Sion te Niawier, op de vrijdag ervoor was er al een voorproefje.  De Stichting Klooster Claercamp en de provincie Fryslân nodigde ons uit om aanwezig te zijn bij de presentatie van het 10e themaboek in de reeks Archeologie in Fryslân in het archeologisch steunpunt op de locatie van het voormalige klooster Klaarkamp bij Rinsumageest.

De middag werd geopend door Jannewietske De Vries, gedeputeerde Cultuur en Erfgoed van de provincie Fryslân. Zij deed een korte inleiding, waarbij ze refereerde de rol van de Staten van Friesland in 1580. Door het confisqueren van kloostergoederen werd een einde gemaakt aan de hoge kloosterdichtheid in Friesland. De taken van de Provinciale Staten van het hedendaagse Fryslân zijn van een heel andere orde, zo constateerde zij.

Overigens speelde de abt van Klooster Klaarkamp op dat moment wel een rol in bestuurlijk Friesland. Aan Ton Stierhout van de Stichting Klooster Claercamp werd een vlag overhandigd, die alleen gebruikt mag worden door archeologische steunpunten. Het Kloostermuseum is daarmee het 11e archeologische steunpunt in Fryslân.

Daarna ontving abt Alberic Bruschke van de Cisterciënzer Abdij Sion te Diepenveen het eerste exemplaar uit handen van Jannewietske de Vries. De abt vertelde dat hij het bijzonder vond om hier te zijn. Claercamp was uiteraard  een klooster van zijn Cisterciënzer Orde, maar is ook naamgever van Schiermonnikoog en moederklooster van vrouwenklooster Sion te Niawier. De abdij van Sion gaat zich vestigen op Schiermonnikoog. Daarmee is de cirkel rond.

Erwin Boers, auteur van het boek, leidde zijn boek in. Toen hij werd gevraagd om dit boek te schrijven, werd hij er door verrast dat er nog niemand een boek over het befaamde Claercamp had geschreven. Toen hij na zijn speurtocht de puzzelstukjes in elkaar wilde schuiven, kreeg hij een idee waarom. Er is veel tegenstrijdige informatie bekend over het klooster. Was het nu wel of niet het eerste bakstenengebouw van Nederland? Het Klooster is gesticht in 1165 als abt Eyso met 12 monniken zich hier vestigt. In de bloeiperiode woonden en werkten er meer dan 700 monniken en lekenbroeders in het machtige klooster. Het was eigenlijk een ‘multinational’ met diverse dochterkloosters in Niawier, Bolsward, Aduard en Gerkesklooster. In 1580 werden de kloostergoederen overgenomen door de provincie.

Het boek  Klaarkamp, Middeleeuws klooster bij Rinsumageest, schiere monniken in noordelijk Fryslân,  is verkrijgbaar in de boekhandel voor slechts € 15,90. 

Het Kloostermuseum is geopend van april t/m oktober, op zaterdag en zondag van 13-17 uur. Van november t/m maart alleen op zondag. Andere dagen alleen op afspraak. Ook groepen zijn welkom.

Wonderen van Niawier op ledendag Historische Vereniging Noordoost-Friesland

Op zaterdag 12 april a.s. vindt de voorjaarsvergadering van de Historische Vereniging Noordoost-Friesland plaats in Niawier. In dorpshuis Nij Sion verzamelen we om elkaar bij te praten over de afgelopen maanden. Het bestuur en redactie zullen verslag doen en bovenal is er tijd om met medeleden informatie uit te wisselen (neem uw genealogie, boeken en foto's mee!).

Ook staat er een bijzondere lezing op het programma over het herontdekte 16e eeuwse boek dat door Teth Bolta in klooster Sion werd geschreven rond 1561. Hilda Bouta zal er in geuren en kleuren over verhalen.
Daarnaast zal Niawier-kenner bij uitstek, onze oud-voorzitter Jan Walda, ons in en om de oude Hervormde kerk van Niawier leiden waar resten van de 16e eeuwse priorzerk bewaard zijn gebleven.

In 1857 werd door schoolmeester Knoop een beschrijving van Niawier gemaakt (zie de online scans), precies het jaar waarin mijn overgrootvader Bauke Zijlstra er geboren werd.

Heeft u zoch nog niet aangemeld, doe dat dan snel per mail bij onze penningmeester Johannes Dijkstra.!

Vanaf 10 uur bent u welkom in Dorpshuis Nij Sion te Niawier, Bornensisstrjitte 5.
Vanaf 13.30 uur start de lezing van Hilda Bouta en om 14.30 uur de rondleiding door Jan Walda naar de priorzerk en het terrein van het voormalige klooster Sion. Bij het middagprogramma is ook de lokale bevolking welkom.

Voor de wat verder weg wonenden is het wellicht een idee om te carpoolen. Mensen uit (omgeving) Amsterdam kunnen met mij meerijden (graag even mailen) en mogelijk zijn er ook wel sneupers uit Limburg, Zeeland of Brabant die een lift kunnen aanbieden of te vragen hebben. Meldt u via ons verenigingsadres en we zullen zien wie we in contact kunnen brengen.

En mocht u nog interesse hebben voor een mogelijke herdruk van het uitverkochte Op de Praatstoel (deel 1), laat het ons dan ook weten!