Brief aan Johan Willem Friso door Dokkumer Julius Schelto van Aitzema in 1709

In het Koninklijk Huisarchief in Den Haag berusten enkele brieven van de Dokkumer burgemeester Julius Schelto van Aitzema. Hij stuurde ze als afgevaardigde van de Friese Staten in de Staten-Generaal naar zowel Hendrik Casimir II van Nassau-Dietz, Henriëtte Amalia van Anhalt-Dessau als hun zoon Johan Willem Friso (1687-1711).
Zijn moeder was regentes voor hem gebleven tot 1707, waarna hij zelf het stadhouderschap op zich nam. Het jaar daarop, meerderjarig geworden, volgde het stadhouderschap van Groningen.
In 1709 was de jonge prins in het huwelijk getreden en in 1710 en 1711 werden respectievelijk een dochter en een zoon geboren. Vanuit het oogpunt van erfopvolging was dat maar goed ook, want in juli 1711, terwijl zijn vrouw hoogzwanger was, verdronk de jonge stadhouder bij het oversteken van het Hollands Diep bij Moerdijk. De stadhouder en prins van Oranje nam als generaal deel aan de Spaanse Successieoorlog (1701-1714) die het gevolg was van het kinderloze overlijden van Karel II van Spanje. Opnieuw was het Koning Lodewijk XIV van Frankrijk die de spil was in deze oorlog.

Julius Schelto schreef de stadhouder vier dagen na de Slag bij Malplaquet op 11 September 1709. Hij feliciteert hem weliswaar met zijn behoud, maar begint met de kwestie van de benoeming van een predikant in Dokkum. Het contrast tussen dit feit en de gebeurtenissen in Malplaquet kan niet groter zijn. Dit gehucht op de grens van de Zuidelijke Nederlanden en Frankrijk werd het toneel van een enorme veldslag tussen Frankrijk en de Geallieerden.

De onervaren maar moedige Johan Willem Friso was de feitelijke bevelhebber van het Staatse leger. Als gevolg van een misverstand tussen hem en de Engelse bevelhebber verloren vele duizenden geallieerden het leven. De schuld van het misverstand lag overigens niet bij de prins, maar bij de Engelse bevelhebber, John Churchill, de hertog van Marlborough. Alleen al bij het Staatse leger waren er ruim 2000 doden en 6000 gewonden. Zelf werd tot tweemaal toe zijn paard onder hem doodgeschoten en ontsnapte hij ternauwernood aan de dood. Uiteindelijk wonnen de geallieerden, maar het was een Pyrrhus-overwinning.
Julius Schelto was de dag erna al op de hoogte van deze gebeurtenissen, zoals blijkt uit zijn brief:
Doorluchtige Prins,
De tijd van een nieuwe predikant te kiezen was verschenen, en gelijk als Uwe Hoogheid mij daarover had geschreven, zijn de meeste stemmen van de kerkenraad gevallen op Dr. Van Tuinen, predikant te Dronrijp; waarop zijn edele gevolgelijk tot predikant van deze stad verkozen is. De Burgerij had veel tegen hem wegens zijn uitspraak en zwakke stem, uit vrees van hem niet te zullen kunnen horen, dat ik hoop boven verwachting ten goede te zullen uitvallen.
Wij hebben hier met veel alteratie uit zeker Relaas van de 12de dezer, gelezen, hoe dat onder Uwe Hoogheid twee paarden, In deze laatste bataille waren doodgeschoten. Het is wel glorieus maar tegelijk bekommerlijk, en meest voor ons; God zij gedankt voor deze genadige behouden is, de tweede maal nu al in zo korte tijd, en gebeden om continuatie van zijn zegen. Ik feliciteer onderdanigst Uwe Hoogheid met dit geluk en met de victorie in de Bataille. Waarmede blijve met schuldig respect,
Doorluchtige Prins, Uwe Hoogheids Onderdanigste en Allergehoorzaamste Dienaar,
JS v Aitzema.
Dokkum 15 september 1709.
 
Deze brief en vele andere brieven van Julius Schelto van Aitzema worden besproken in het boek van Ihno Dragt, Macht en pracht van een Dokkumer burgemeester rond 1700. 

Johannes Veltdriel, burgemeester van Dokkum in 1630 voor Staten Generaal naar Rusland

In het Nationaal Archief te Den Haag bevindt zich in de Inventaris van het archief van de Staten-Generaal een Verbaal van de gezanten Albert Coenraetsz. Burch en Johan van Veltdriel wegens hun zending naar Rusland in verband met onderhandelingen over uitvoer van salpeter en over vrije korenhandel. Het is gedateerd 10 januari 1632 maar de werkelijke 'Ambassade' vond plaats in 1630. Mogelijk zelfs als boek uitgegeven.

Op 4 nov 1631 bezocht een Russisch gezantschap de Staten Generaal

In 1630 toog een gezantschap namens de Staten Generaal (Veltdriel was daarin de vertegenwoordiger van Friesland) naar Archangelsk voor salpeter (een grondstof voor buskruit) en graan vanwege door de Dertigjarige Oorlog onstane tekorten en stijgende graanprijzen. De handel stagneerde. Het was dan ook de bedoeling om een monopolie voor Amsterdam te bepleiten en een goede ligplaats voor de schepen uit de Republiek op de Noordelijke Dwina aan de Witte Zee bij Archangelsk. Er waren begin 17e eeuw al diverse Hollanders en Friezen actief in de handel met Rusland, waaronder Andries Winius en Isaac Massa, hoewel het merendeel van de 'Hollanders' bestond uit gevluchte Antwerpenaren en Duitsers die zich in de Republiek gevestigd hadden. De meeste handel vond plaats over zee via de Sont en Oostzee (de Moedernegotie).
Een prachtige bron hiervoor zijn de online Notariele akten over de Archangelvaart 1594-1724 en uiteraard de Sonttolregisters. Archangelsk werd in 1584 gesticht bij het klooster van de Aartsengel Michael.
De plaats Sint Petersburg bestond nog niet. Deze gewenste haven aan de Oostzee via de Narva werd pas vanaf 1703 met behulp van Friezen en Hollanders door tsaar Peter de Grote opgebouwd.
Aan de Ambassade naar Rusland rond 1630 deed als predikant ook Ovittius Abbema uit Oldeboorn mee. Die kennen we nog van het prachtige boek van kerkhistoricus Paul Abels: Ovittius Metamorphosen. Voluit heette de dominee Pibo Ovittius van Abbema.

Van der Aa meldt over Veltdriel:
VELTDRIEL (Johan), een man van groote bekwaamheid en bedrijf, in 1629 wegens Friesland ter vergadering der Staten-Generaal afgezonden. Namens deze vergadering trok hij, benevens graaf Ernst Casimir, H. van Essen, J. van Gogh, G.v.d. Kamer en R. Huyghens, ten tijde van den inval van het keizerlijk-Spaansch leger in de Veluwe, naar Arnhem, en later werd hij naar Wesel gezonden, om aldaar op alles orde te stellen.
In 1630 werd hij met Albert Coenraadszoon Burgh tot ambassadeur naar Moscoviën benoemd. Hij keerde vroeger dan zijn ambtgenoot naar het vaderland terug. In 1634 werd hij door Friesland gelast om zitting te nemen in de admiraliteit van Zeeland. Onvriendelijk door De Knuyt afgewezen, bleef hij sedert de plaats in de Vergadering der Staten-Generaal, als buitengewoon lid, behouden.

In het archief van Ernst Casimir, in het Koninklijk Huisarchief, vinden we  correspondentie met Van Veltdriel in 1630 en 1631.

Stadgenoot uit Dokkum, Lieuwe van Aitzema beschrijft Veltdriel in zijn Saken van staet en oorlogh, Deel I, bl. 1041.
De familie Van Veltdriel heeft als familiewapen een vos met drie palen.

Er moeten ook nog brieven bewaard zijn gebleven van een latere periode, gezien deze vermelding:  7-06 Stadhouderlijk archief: De archieven in het Koninklijk Huisarchief: Willem Frederik. Inventaris III. Stukken betreffende het openbare leven. B. Aangelegenheden met zowel bestuurlijke als militaire aspecten 4. Personen 424     Briefwisseling met Johan Veltdriel, gedeputeerde ter Staten-Generaal namens Friesland. Datering: 1641-1645 en z.j., met bijlagen 1643 en z.j. (1642)
NB: Minuutbrieven ook aan Herema, 1641, aan Donia, 1641, 1643 en aan gedeputeerden ter Staten- Generaal namens Friesland, 1641. Omvang:1 pak. Vindplaats: Tresoar (Frysk Histoarysk en Letterkundich Sintrum)

Uiteindelijk zou de Ambassade naar Rusland in 1630 een merendeels mislukte missie blijken. De beoogde doelen bleken niet te realiseren. Alleen het voorstel voor een permanente vertegenwoordiging werd door de tsaar positief ontvangen.
Zoals op de afbeelding hierboven te zien kwam in november 1631 alweer een Russische delegatie op bezoek bij de Staten Generaal (bron: Rijksmuseum).

Het zou in ieder geval interessant zijn om deze illustere Dokkumer Johannes Veltdriel eens verder te onderzoeken en over hem een mooi artikel in ons verenigingsblad De Sneuper te publiceren.

Leest u ook het boek Handel tussen Rusland en de Nederlanden, 1560-1640, met op pagina 349 oa Veltdriel.

Brief aan Gualter Zeeman boven water

Afgelopen weekend is het televisieprogramma Brieven boven Water weer van start gegaan. Presentator Derk Bolt, bekend van Spoorloos, gaat hierin op zoek naar afstammelingen van de mensen die in de 17e en 18e eeuw brieven stuurden of ontvingen via zeepost. Deze brieven zijn in de diverse Engels-Nederlandse oorlogen in beslag genomen, samen met het gekaapte schip, en in de National Archives te Kew, London terechtgekomen. Sinds enige jaren is hiervan een deel gefotografeerd dat nu langzamerhand via het internet ontsloten wordt. We hadden al Sailing Letters (Nationaal Archief), Gekaapte Brieven (via het Meertens Instituut), Brieven als Buit (Universiteit Leiden) maar daar is nu ook van deze laatste een online database met scans en transcripties bijgekomen.

Via Judith Brouwer, die donderdag 12 september 2013 aan de Rijksuniversiteit Groningen promoveert op haar onderzoek naar brieven uit het Rampjaar 1672, (dissertatie ‘Levenstekens. Gekaapte brieven uit het Rampjaar 1672' ) wist ik al dat er een of meerdere brieven bestonden die gericht waren aan Gualter Zeeman. Deze Zeeman, een jurist afkomstig uit Alkmaar, was voor de VOC-kamer Hoorn (ook wel Noorderkwartier of West-Friesland genoemd, in combinatie met Enkhuizen) uitgevaren als onderkoopman met het schip De Jonge Prins, mogelijk met de Kerstvloot van 1668 of 1671.
In november 1672 schreef zijn broer Jacobus Zeeman een brief aan hem waarin hij de beroerde gezondheidstoestand van hun moeder en de vele oorlogshandelingen beschreef. Het is zeer interessant om mee te lezen in een persoonlijke brief van broer tot broer, waarin ook gerefereerd wordt aan een beschadigde reputatie. Daar wist Gualter alles van, want niet alleen was hij al met een schoonvader in een rechtszaak verwikkeld geweest, uiteindelijk zou hij ook als Advocaat-Fiscaal te Batavia zijn biezen moeten pakken vanwege frauduleuze handelingen. Rond 1688 werd hij door de Heren Zeventien teruggeroepen naar patria en nam zowel zijn (derde) echtgenote Sara van den Broeke als zijn gevolg aan slaven/huisbediendes mee terug. Dit heb ik uitvoerig beschreven in De Sneuper 105.

En toen hij enige jaren later te Alkmaar overleed, hertrouwde zijn weduwe Sara van den Broeke met de Dokkumer burgemeester Julius Schelto van Aitzema! Vandaar dat zowel zij beide als haar bediendes uit Oost-Indie op het schilderij Maaltijd te Dokkum uit 1697 voorkomen.

Aanstaande zaterdag kunt u het schilderij gratis bekijken tijdens de Monumentendagen in het gemeentehuis van Dongeradeel/stadhuis van Dokkum aan de Zijl. En even verderop in het Admiraliteitshuis kunt u dan zowel het boek Macht en Pracht van een Dokkumer burgemeester rond 1700 aanschaffen, als de bijbehorende tentoonstelling bekijken. U loopt zelfs een gerede kans burgemeester Van Aitzema persoonlijk de hand te kunnen schudden!

Update: Johan Steendam van Tresoar meldt dat in de uitzending van 19 oktober a.s. de Friese Sonttolvaarder Tjebbe Rinkes uit Warns zal worden behandeld. "Tjebbe Rinkes schrijft in een brief aan zijn vrouw Fok en zijn moeder dat zijn schip aan de ketting ligt in Lissabon, Portugal. Hij verlangt naar huis en naar zijn jongste zoon waar hij sinasappelen voor zal meenemen.Tjebbe heeft geen idee wanneer hij weer mag vertrekken. Zijn vracht is ingenomen, olijfolie, geen wapens. Het is 1780, en de Vierde Nederlands-Engelse zee-oorlog en Engeland kaapt alle Nederlandse schepen, zo ook het schip van Tjebbe. De brieven zijn nooit aangekomen. Fok blijft dus lang in onzekerheid over het lot van haar man......."

Macht en pracht van een Dokkumer burgemeester rond 1700

Dokkum is een prachtig stadje, besloten binnen een aarden verdedigingswal die eind 16de eeuw werd

aangelegd. Op zes plaatsen is die wal extra beveiligd door een bastion of bolwerk, een uitspringend verdedigingswerk. Eén van deze dwingers, zoals ze in het noorden genoemd worden, draagt de naam van een Dokkumer burgemeester: de Van Aitzema dwinger.

Hij overleed drie eeuwen geleden. Maar in de sfeervolle straten van Dokkum zijn diverse huisgevels te vinden die er in zijn dagen al waren. Staande op de Zijl heeft ook hij kunnen opkijken naar de hoge renaissance gevels die, in de tijd dat hij zijn politieke carrière in Dokkum begon, al zo’n 60 jaar oud waren.

Hij woonde aan de Oranjewal, vlakbij de dwinger die naar hem genoemd is omdat hij die van de stad mocht gebruiken. In 1694 kocht hij er nog een statig huis (Mockema Zathe) in Aalsum bij, ‘onder de rook’ van Dokkum. De weg ernaartoe liet hij op eigen kosten met bomen beplanten, alsof het de  oprijlaan van zijn huis was. Rond 1700 was hij verreweg de rijkste man van Dokkum. En door zijn relaties met het stadhouderlijk hof en zijn hoge functies in de landelijke politiek, was deze Dokkumer burgemeester zeer invloedrijk. 

Hij gedroeg zich, lijkt het, als de onderkoning van Dokkum. Hij had een stoet aan personeel, sommigen in livrei. Dat is te zien op een schilderij uit 1697, dat hij liet maken ter gelegenheid van een belangrijk diner in zijn huis. Lange tijd is gedacht dat zijn gast de tsaar van Rusland was, op doorreis in Dokkum. Maar die was het niet, al blijft zijn identiteit ook in deze publicatie onopgelost. Wel wordt een duidelijker beeld gegeven van de burgemeester zelf en van de gouden penning die, op zijn initiatief, vanaf 1705 een nieuwe burgemeester ten deel viel.

Over deze man, Julius Schelto van Aitzema, die twee keer trouwde, eerst met Cornelia van Rosema, en na haar overlijden in het kraambed met de weduwe Sara van den Broecke, schreef directeur Ihno Dragt van Museum Admiraliteitshuis dit interessante boek. Niet alleen komt Dragt met een aantal spectaculaire nieuwe vondsten, maar ook schetst hij een uitgebreide context van de familie Van Aitzema (tot wie ook de bekende Lieuwe en Foppe behoorden) en zijn kuiperijen, het politieke spel om macht en geld. Naast alle niet eerder gepubliceerde genealogische en heraldische informatie (bronneninformatie) zijn ook de publicatie van de klok van Anna van Aitzema (pagina 54) en het zilveren bekertje op pagina 63 primeurs: nooit eerder gepubliceerd. Vooral de klok heeft Dragt wekenlang zoeken, telefoneren en mailen gekost: voor klokkenliefhebbers waarschijnlijk een sensatie.

Het boek wordt uitgegeven door de stichting Historia Doccumensis en zal verschijnen in de week van het Monumentenweekend (thema Macht en Pracht), 14 en 15 september 2013. U kunt het nu reeds bestellen per email of straks ter plekke kopen bij het Admiraliteitshuis. Een bezoek tijdens het monumentenweekend is extra interessant vanwege de bijbehorende mini-tentoonstelling over Aitzema en de Dokkumer vroedschapspenningen! De hoofdrolspelers op het schilderij zult u ook in levende lijve kunnen ontmoeten omdat acteurs en ondergetekende in passende kledij door het museum lopen!

Het boek bevat 160 pagina’s full color, met veel afbeeldingen en een namenindex. Er is veel bronnenmateriaal, o.a. vele brieven uit het Koninklijk Huisarchief en het Streekarchief te Dokkum, gebruikt. Voor alle rechtgeaarde sneupers een must voor in de boekencollectie!
En zoals u inmiddels van ons gewend bent proberen we zoveel als mogelijk online een namenindex van een historisch boek beschikbaar te stellen. Welnu, ook de Namenindex van Macht en Pracht van een Dokkumer burgemeester rond 1700 kunt u online doorbladeren. Misschien komt u nog een voorouder tegen!

Zie ook Sneuper 105 (en het vervolg in Sneuper 109) voor het eerder verschenen artikel over het schilderij uit 1697 van Gerardus Wigmana, de Maaltijd te Dokkum.