Oproer, staatsgreep en revolutie: "Wij zijn gewezene vrije Friezen"

Met als onderwerp Oproer, staatsgreep en revolutie: "Wij zijn gewezene vrije Friezen" houdt prof.dr. Yme Kuiper in het kader van Wolkom op ‘e lêste tongersdei fan ‘e moanne in oktober in het Provinsjehûs een lezing over de grootste politieke crisis van de 18e eeuw, het Patriottenoproer (in 1787, waaraan o.a. Eise Eisinga meedeed).
De lezing van prof. Kuiper is het verhaal van heftig verzet tegen de heersende elite, een echte staatsgreep die ook onze contreien schokte, een revolutie die de Friese vrijheidsideeën nieuw leven inblies. Fraaie en minder fraaie activiteiten van grietmannen, hoge diplomaten, doopsgezinden, doelisten, patriotten en bewonderaars van de Amerikaanse Revolutie passeren de revue. En: de Friese Statenvergadering was daarbij de belangrijkste arena.

Geen wonder: het in geheel Europa bekende begrip Friese Vrijheid was bij al deze roerige gebeurtenissen een belangrijke drijfveer. Die vrijheid ging in 1498 verloren, maar werd in 1580 teruggewonnen toen Friesland een zelfstandig gewest werd. De Friese Staten vormden het hoogste gezag. Maar die herwonnen Friese vrijheid uit de middeleeuwen kreeg echter een andere inhoud.

Plaats en tijd
De lezing is in het Provinciehuis, Tweebaksmarkt 52 in Leeuwarden, op donderdag 27 oktober. De lezing duurt ongeveer een uur. De inloop is tussen 12:00 en 12:30. De lezing zelf is in het Nederlands, de discussie en vragen in het Fries en/of Nederlands.
U wordt bij deze lezing van harte uitgenodigd. De toegang is gratis.

Prof.dr. Kuiper is bijzonder hoogleraar buitenplaatsen en landgoederen aan de Rijksuniversiteit in Groningen. Hij promoveerde op een proefschrift over de Friese adel. Zijn expertise ligt in de integrale en vergelijkende geschiedenis van buitenplaatsen en landgoederen in Nederland en Europa.

Wolkom op’e lêste tongersdei fan ‘e moanne
Het provinciehuis opent elke laatste donderdag van de maand de deuren voor het publiek. Dan worden interessante, laagdrempelige activiteiten in de publieksruimten van het provinciehuis georganiseerd. Soms door de provincie zelf, soms door inwoners, maar altijd voor de inwoners. Deze lezing is de derde in een serie over het thema van de oude gedachte over de Friese Vrijheid in relatie tot het ontstaan van de Friese Staten. In 2017 zullen nog enkele lezingen binnen dit thema volgen.
Meer informatie is te vinden op www.fryslan.frl/wolkom.

Eksersysje fan de Sneeker patriotten / excercitie van de Sneeker Patriotten
foto: collectie Fries Scheepvaartmuseum, Sneek

Criminele Sententies Hof van Friesland 1516-1800

Via Antonia Veldhuis werd ik getipt over een webpagina bij het Historisch Centrum Leeuwarden met daarop een Chronologische lijst van de merkwaardigste meest crimineele sententiën van het Hof van Friesland te Leeuwarden, ter Canselarij uitgesproken van 1516-1800.

Van de periode 1700-1811 hadden wel al diverse indexen van Tresoar en R.S. Roarda, maar bovengenoemde kende ik nog niet. Wel had ik ook indexen terug tot 1600 online gezet.

Het leuke is vooral dat er een kleine samenvatting gegeven wordt van de veroordelingen. En die logen er in vroegere tijden niet om. Sterker nog: ze waren veelal zeer wreed. Echt volgens het principe Oog om oog, tand om tand.
Vooral tussen 1516 en 1700 werd je voor relatief lichte overtredingen al met het zwaard bewerkt en veelal onthoofd in Friesland! De beul moet het er maar wat druk mee gehad hebben.
1574, d. 23 Oct zijn Tjerk Teykes en Frederik Tjeerds wegens dieverije by nagt gepleegd ten huize van Poppe van Bourmania onthooft.

Ook werd men te pas en te onpas uit Friesland verbannen, zoals bijvoorbeeld dit geval:
1652, D 1 Juny is Griet Jans van Dokkum wegens toverye en waarseggen gegeesselt en voor 10 jaaren gebannen.
Of deze: 1789, d. 18 juny is Sjoerd Jacobs Mook van Dokkum wegens het steelen van een stuk kant voor agt dagen te water en brood gezet, en voorts voor een jaar buiten het quartier van Oostergo gebannen.

Trijntje Hendriks is een soort draaideurcrimineel. Steeds weer begeeft zij zich op het slechte pad. Ze was getrouwd met een man uit het Waalse Luik, Leenerdt Leenardts en werkte enige tijd in het vlas.
Lees het uitgebreide vonnis over haar: 1668, 9mei. Sententie voor Tryn Hendriks wegens mishandeling Christiaan Wolters aangedaan.

Vrouwen die een pasgeboren kind afstootten werden vaak eerst te pronk gesteld met een pop en vervolgens vaak alsnog onthoofd of verdronken. Soms ook nog onder de galg begraven!
1541, d. 16 february is Thiet Remmolts dogter van Nykerk in Oostdongardeel, wegens het weder leggen van een naakt kind dat naderhand dood gevonden is by de galge verworcht en aan een rad gehangen.
1631, d. 1 October zyn Merk Sybrants en haar dogter Griet Sybrants wegens het ombrengen van een kind, waarvan de dogter in stilte bevallen was, beide by de galge en het water verdronken en versmoort.
1659, d. 15 octob is Auck Jouckes van Lippenhuisen wegens het moordadig ombrengen van haar eerstgeboren kind in een sak by de galge vermoord, voorts ’t lighaam in de sak op een rad gestelt hebbende in de eene hand een gemaakte doorgesneden pop, en in de andere een mes.

Voor de reformatie in 1580 stonden er zware straffen op 'blasfemie'. Zoals in 1525 voor Willem Taekes uit Anjum of in 1539, d 20 Mei is Gerrit Luitjes wegens blasphemie een uur lang te pronk gestelt voorts een yser door syn tong gestroken en daar mede een goede wijle tijds laten staan.

Ofke Haayes die in het Kollumer Oproer van 1634 een rol speelde werd onthoofd in 1636.

Jacob Sybes uit Ternaard voor het Reboelje yn de Dongeradielen ook onthoofd in 1750.

Brandstichters werden zelf verbrand: 1673, d. 15 maart is Zacheus Abbema van Collum wegens brandstigtinge te Collum gepleegd, toen de meeste ingezetenen uit vrees voor de munsterschen van daar gevlugt waren, op de Geregtsplaats buiten de stad geworgd voorts met den vuure gesengd en het lighaam in de volgende nagt begraaven.

Mensen uit Kollum (Collum), Wierum, Akkerwoude, Rinsumageest en Dokkum worden genoemd. Leest u het maar eens op uw gemak door die Chronologische lijst van de merkwaardigste meest crimineele sententiën van het Hof van Friesland te Leeuwarden, ter Canselarij uitgesproken van 1516-1800.

Tentoonstelling over Kollumer Oproer in Museum Dokkum

Regionale samenwerking is tegenwoordig een 'hot item', evenals ophef over van alles en nog wat. Daar is echter niets nieuws aan. Onze regio heeft in de loop der eeuwen niet alleen bij nieuwe ontwikkelingen maar ook bij opstanden vaak eendrachtig samengewerkt.

Al in 1634 is er sprake van een eerste Kollumer Oproer. Aanleiding was een nieuwe belasting die tot de nodige onrust leidde. Uiteindelijk werd de leider van de opstand, Ofcke Haijes voor straf onthoofd!

In 1716 komen we dan het Dokkumer Doodskistenoproer tegen. Het gilde der timmermannen kon het niet verkroppen dat de Dokkumer vroedschap maximum prijzen had bepaald voor het timmeren van doodskisten. De net aangestelde executeur en zoon van een oude slavin, Philander de Baron, werd door een menigte in het centrum van Dokkum in het nauw gedreven. De verwikkelingen en de afbeelding van Philander op het schilderij in het Dokkumer stadhuis hebben we uitgebreid beschreven in De Sneuper 105.

Dan hebben we in 1749 weer een oproer dat door belastingmaatregelen (Quotisatie) een impuls kreeg, het Pachtersoproer of Doelistenoproer, ofwel in onze regio beter bekend als Reboelje yn de Dongeradielen. De heer Douwe P. Keizer beschreef het mooi in zijn gelijknamige Friestalige boek, waarvan we de scans als deel 1, en deel 2 met als los deel het dagboek van de gevluchte oproerkraaier Lolke Hulshuis (die vervolgens bij de VOC aanmonsterde) online hebben gezet.

En dan krijgen we eind 18e eeuw het wellicht bekendste oproer in de regio: het Kollumer Oproer van 1797. Deze keer waren de Orangisten en Patriotten het niet met elkaar eens. De Hessisch/Joodse koopman Salomon Levi werd een jaar na dato op het schavot gebracht nadat al snel na het oproer in februari 1797 een andere oproerkraaier, Jan Binnes uit Oudwoude, op het schavot in Leeuwarden werd onthoofd door gelegenheidsbeul Hendrik Gjalts (Zandberg) die de oude scherprechter Van Gorcum vrijwillig verving.

Museum Dokkum brengt vanaf vrijdag 20 november 2015 het Kollumer Oproer van 1797 weer in de schijnwerpers. De Dokkumer patriotten beëindigden uiteindelijk met grof geweld de opstand van de Kollumer Orangisten. De tentoonstelling zal dan ook na Dokkum in de Oudheidkamer Mr. Andreae te Kollum een vervolg krijgen.

De tentoonstelling zal vrijdag om 16.00 uur worden geopend door Lammert de Bruin, nazaat van Salomon Levi en ophef-expert.
Bij de opening in Dokkum, die uiteraard op vredige wijze zal plaatsvinden, zullen diverse nazaten van zowel de oproerkraaiers als gezagshandhavers aanwezig zijn!

Update: Wytse Pyt de Jager deed verslag van de druk bezochte opening door Lammert de Bruin.