Op donderdag 25 en vrijdag 26 oktober 2012 vond in Groningen de
Second Arenberg Conference on History plaats. In een gebouw (het voormalige Laboratorium voor Hygiëne) van de
Rijksuniversiteit Groningen kwamen maritieme wetenschappers, onderzoekers en genealogen bijeen om de stand van zaken van de
Sonttolregisters online te bespreken. De belastingregisters van de
koning van Denemarken, die tol hief op de passage door de
Sont, zijn een steeds belangrijker wordende bron voor onderzoek van de economische geschiedenis van de
handel op de Oostzee.
Na een welkomstwoord door voorzitter
Jan-Willem Veluwenkamp vertelde
Michael Serruys in het kort waarom de
Arenberg Foundation dit congres steunt.
Siem van de Woude, de projectleider namens
Tresoar, vertelde over de stand van zaken bij het transcriberen van de
Sonttolregisters door de sociale werkplaats Breed. De
gegevens van voor 1630 (zo'n 320.000 records) zijn zodanig gecompliceerd dat besloten is hier een
crowdsourcing project van te maken (gekeken wordt nog hoe precies).
Richard Keijzer beschrijft dit ook op zijn blog.
Werner Scheltjens gaf als eerste wetenschapper een visie op de Noordduitse plaats
Papenburg, in het
hertogdom Arenberg, over de periode 1803-1810. Was dit een virtuele gemeenschap? In tijden van oorlog vluchtten schippers uit de Republiek vaak naar de neutrale vlag van Papenburg, zodat ze niet (makkelijk) gekaapt konden worden.
Magnus Andersson (Gothenburg, Zweden) vergeleek de scheepsbewegingen tussen 1760 en 1765 tussen de Sonttolregisters en de douanepapieren in
Gothenburg, waar vaak handel binnen de Oostzee werd gelost.
Jelle Jan Koopmans, die bezig is te promoveren op dit onderwerp, presenteerde een paper waarin de familie
Kingma uit Makkum centraal stond. Kingma was een sociaal handig man, die daardoor grote rijkdom in de handel op de Oostzee en de rest van Europa kon vergaren, zoals
Rienk Wegener Sleeswijk kon beamen.
Een excursie naar de
Martinikerk bracht ons via een nauwe trap naar de ruimtes boven de gewelven, die een enorm netwerk van hout en steen blootlegden.
Na de pauze presenteerde
Katarina Galani uit Corfu, Griekenland, een vergelijking tussen de handel op de
Oostzee en de
Middellandse Zee rond de Napoleontische oorlogen. De data van
Lloyd's List geven een vergelijkbare bron als de sonttol voor de Middellandse zee doorvaarten.
Riikka Alvik, researcher bij het Finse
Vrouw Maria Underwater Project, toonde twee case-studies over Nederlandse schepen die strandden voor de Finse kust in de 18e eeuw. Het betrof als eerste de
Sint Michel in 1747, een schip onder
Carl Paulsen Amiel van Amsterdam naar Sint Petersburg, waarvan een koets, kleding en luxe voorwerpen zijn opgedoken (
no. 356 in de Sonttolregisters). Ook zijn er nog skeletresten in het
Fins Maritiem Museum in Kotka.
De tweede was de
Vrouw Maria die in 1771 onder schipper
Reinoud Lourens uit Amsterdam op de rotsen bij de
Alland eilanden liep. Ik schreef er recent een artikel over,
Speuren in de Sonttolregisters, in de publicatie van Tresoar,
Letterhoeke, met een tekening van het schip dat rechtop op de zeebodem staat, op een diepte van 40 meter. Er staan prachtige video-beelden van op YouTube, zie bijvoorbeeld
Vrouw Maria wrecked in the Baltic,
First dive,
Second dive en
Interactive Installation for shipwreck Vrouw Maria. Zie ook het
onderzoek van Christian Ahlström dat hij beschreef. Het schip blijft op de zeebodem omdat het bergen en tentoonstellen rond de 100 miljoen zou gaan kosten.
De tentoonstelling met opgedoken voorwerpen in het Finse scheepvaartmuseum in
Kotka,
Spoils of Riches - Stories of the Vrouw Maria and the St. Michel, loopt nog tot begin 2013, maar daarna zijn ze op zoek naar een museum die het overneemt. Iets voor het
Scheepvaartmuseum of
Tresoar voor het vieren van het
Sonttol project?
Jari Ojala, eveneens uit Finland (
Jyvaskyla) liet zien dat de data in de Sonttoldatabase waarschijnlijk zeer betrouwbaar zijn omdat ze prima overeenkomen met andere Baltische bronnen als data van het Kammarskollegiet en Utrikshandel.
Na een gezellige maaltijd in
café De Sleutel ging ieder zijns weegs voor deze dag.
De vrijdag, onder leiding van
George Welling, begon met de cases van Friese schippersgemeenschappen (1600-1800) in
Harlingen en Woudsend, door Steenbeek.
Magnus Ressel (Bochum, Duitsland) had een spetterend betoog over de impact van Polen en vooral de Pruisische steden op de handel in de Baltic: Stettin, Danzig en Memel. Zeker als Hamburg geblokkeerd werd profiteerden deze steden, allen gelegen aan de monding van een rivier met een groot achterland.
Mercantilisme was hierbij het sleutelbegrip.
Na een lunch-excursie in het
Groninger Provinciehuis (het oudste deel is de voormalige Latijnse School die uit de 14e eeuw stamt) was de beurt aan
Hanno Brand. Hij behandelde de Friese schippers die koloniale waren vervoerden tussen 1720- 1780. Zelfs vanuit
Dokkum gebeurde dit, met name op Stettin en de oostelijke Baltic.
Maarten Draper en
Jerem van Duijl hadden een mooie analyse gemaakt van de neergang van de
schippers van de Waddeneilanden in de periode 1740-1790. Specifiek werd het eiland Ameland er uitgelicht, waar de Amelander schipper
Fopke Cornelis opviel met maar liefst 111 doorvaarten van de Sont. Men voer met name op Dantzig
, en toen die route minder belangrijk werd liep de handel van de Amelanders ook af.
Als laatste spreker gaf
Jeroen van der Vliet van het
Rijksmuseum een vergelijking tussen de Amsterdamse monsterrollen en de gegevens in de Sonttolregisters. Hij heeft een database opgebouwd uit de
monsterrollen tussen 1747 en 1850, die een aantal mooie resultaten gaf van koppeling van namen. Ook hier weer een voorbeeld van een
Amelander schipper:
Cornelis Claasen Bollebakker, die met het schip Bonnafeda of
Bonafida o.a. in 1770 van Amsterdam naar Dantzig voer. Het betreft hier het
Amsterdamse archief van de waterschout.
Zelf zat ik nog te denken aan het
visualizeren van de data uit de Sonttolregisters op een wereldkaart, zoals
Google Maps. Je zou dan bijvoorbeeld met bollen, waarvan de grootte het aantal bestemmingen weergeeft, en een verschuifbare tijdslijn, prachtig in beeld kunnen brengen hoe de
vaarroutes in de Oostzeehandel waren. Zoiets als
GPS Visualizer.
De belangrijkste Friese huizen en sluizen, maar ook kerken, boerderijen en begraafplaatsen, zijn in de jaren ’90 vastgelegd op zo’n 25.000 dia’s. Regionaal Historisch Centrum Tresoar zoekt nu op het platform FryskeHannen.frl de hulp van het grote publiek bij het beschrijven van die dia’s.
