donderdag 19 februari 2015

Historische Wandelroutes Jirnsum mooi voorbeeld levend erfgoed

Collega-sneuper Symen Schoustra maakte mij attent op een boekje wat hij recent in eigen beheer uitgaf over historische wandelroutes. Het beschrijft de dorpsgeschiedenis in 24 beknopte hoofdstukken, met diverse foto’s van vroeger.
Schoustra is tevens beheerder van de website over de dorpshistorie van Irnsum, ofwel in het Fries: Jirnsum.
Online kunt u zich alvast een beetje voorbereiden door de wandelroutes aan te klikken, waarbij u genummerde Vertelplekken kunt openen voor nadere uitleg.
In het boek is elk hoofstuk gerelateerd aan zo'n Vertelplek, die aangeeft waar iets interessants over te melden is. Waar woonden mijn voorouders? Waar stond die molen? Wat was hier vroeger? De historische beschrijving is opgedeeld in 3 verschillende wandelroutes, van elk 8 hoofdstukken. Het aardige is dat lezers online ook commentaar en hun eigen herinneringen aan de historische plekken en foto's kunnen toevoegen.

Daarnaast bevat het boek een korte ontstaansgeschiedenis van dit terpdorp aan de rivier de Boorne, dat zich ontwikkelde tot een lintdorp. Een kaart met de drie wandelroutes completeert het geheel, zodat het ook goed mogelijk is om deze dorpsgeschiedenis thuis op de bank te lezen. De eindredactie was in handen van Han Nijdam van de Fryske Akademy.

Dit boekje geeft ook mooi aanleiding weer eens de aandacht te vestigen op de website met Historische Wandelpaden in Noordoost Friesland. Met het voorjaar in aantocht een goede reden om weer eens de kuierlatten te nemen!

donderdag 12 februari 2015

It Beaken van de Fryske Akademy

Minder bekend dan het al sinds 1839 uitgegeven De Vrije Fries, is het andere tijdschrift van de Fryske Akademy: It Beaken.
In It Beaken verschijnen wetenschappelijke bijdragen over de geschiedenis van Friesland, de Friese taal- en letterkunde alsmede over aspecten van en veranderingen in de huidige Friese samenleving met name met betrekking tot demografisch, taalsociologisch, regionaal-economisch en politiek-bestuurskundig terrein.

Voor Dokkumers is mogelijk een artikel in de recente It Beaken, jiergong 96, nûmer 1, 2014 interessant. Het gaat over Woningnood en "ruimtenood" in de gemeente Dokkum tot 1925.

De volledige inhoudsopgave van het nummer:
- J.R.G. Schuur, De plaatsing van de Schoutenrechten in hun historische context.
- Sytske Hofstee, Geestelijke maagden ofwel "klopkes" in Friesland. Oriëntatie en inventarisatie.
- Ferenc Postma, Warum der ungarische Student Thomas Gyarmati im Februar 1669 aus der Provinz Friesland verbannt wurde, oder: Das recht peinliche Ende seiner Studienzeit an der friesischen Universität in Franeker.
- Annemarie Zijlstra, Woningnood en "ruimtenood" in de gemeente Dokkum tot 1925.
- Replyk 'Toetsing van de niet zo kritische theorieën van Schuur en Henstra', door Jan Post.
- Besprek, boek Tuzenpoat en trochsetter, door Koen Zondag.
- Oankundiging boeken Anthonia Feitsma, Tussen Hemsterhuis en Grimm;
De taal van Recht en Vrijheid. Studies over Middeleeuws Friesland
, Oebele Vries.

100 siden

dinsdag 10 februari 2015

Lijkstatie van Maria Louise van Hessen Kassel te Leeuwarden in 1765

Het is dit jaar 250 jaar geleden dat Marijke Meu, ofwel Maria Louise van Hessen Kassel, overleed. In de rouwstoet die haar begeleidde naar de Leeuwarder Jacobijner of Grote Kerk, liepen vele Friese pommeranten mee.
Naast een mooie tekening zijn ook de namen van deze personen bewaard gebleven.

Dit stond er in de krant: Leeuwarden. De plechtige Lykstatie van haare Doorluchtige Hoogheid, Mevrouw de Princesse Douariere van Orange en Nassau (wier overlyden wy in April laatstleden bladz. 139. melden) alhier, den 13 Juny (1765) ор de volgende wyze geschied.
I. De Burgery deezer Stad en de Militie, zo wel van deeze Stad als uit andere Steden deezer Provincie, waren vroegtydíg in de Wapenen.
II. Dezelve werden geplaatst van ’t einde der Kleine Kerkstraat over de Duco-Martenase Brug , de geheele Nieuwstad langs, tot aan den Dyk, de St. Jacobstraat op tot aan den hoek, als dan de rechterhand af tot aan de Groote Hoogstraat over de Brug; doch in de Kleine Hoogstraat niet; weder by de Fransche Kerk tot aan de deur onder het Orgel in de Kerk.
III. Dezelve stonden geschaard in twee reijen, eerst de Burgery zo ver dezelve kon strekken ‚ en vervolgens de Militie.
IV. De Guarde te Voet was gerangeert voor de Hofstoet ,de Kleìne Kerkstraat in, zynde voorzien van Krippen aan Vaandel, Charpen en Degens voor de Officiers , benevens zwart Flennêl voor de Trommen, en wit Cabretleeren Handschoenen voor de Officiers.
V. Op de Guarde te voet volgde het Hofgezin van wylen Haare Doorluchtige Hoogheid , geleid wordende door den jongsten Edelman den Heer Willem Hendrik van Hambroick, en wel in deeze Orde: 1. De Edelman van Hambroick ; 2. twee Keuken Borsten; twee Port-Chaise Dragers; 4. twee Lakeyen van haar Hoogheid; 5. twee Lakeyen; 6. De Mondschenker Gunst en de Hovenier Sember; 7. twee Mondkoks Benfort en Cremer; 8. twee Kamerdienaars Wattié en Habel , 9. Wehrman Dispensier en Chirurgyn , Hurter Klerk ter Secretary; 10. Coulon Hofdoctor, Hildenberg Rentmeester; 11. De Professor Оuwens Lyfarts van wl. Haare Vorstlyke Hoogheid,

VI. Hierop volgde de Keteltrom, met acht Trompetters , zijnde de Keteltrom met zwart Laken bekleed, en de Kwasten en Koorden der Trompetters met zwarte Floersen overtrokken.

VII. Een Edelman leidende de Ornamenten, zynde de Heer Baron van Schwartzenberg.

VIII. Vervolgens de ornamenten, gedragen wordende door zes Edellieden.
Het eerste kwartier van Brandenburg werd gedragen, door den Heer Jr. Age Tjepke Ruurd van Sixma; 2. het 2de Kwartier van Brandenburg, door den Heer Jr. Schelto van Heemstra; 3. Het Kwartier van Courland, door den Heer Jr. Sicco Douwe van Ауlvа; 4. het Kwartier van Hessen, door den Heer Jr. Оnnо Schelto Tamminga van Burmania; 5. het groote Blason, door den Heer Jr. Daniel Anthony van Plettenberg; eindelyk 6. de Vorstlyke Kroon op een zwart Fluwele Kussen met 4 quasten, werd gedragen door den Heer Jr. Laas van Burmania.
IX. Alle deze bovengemelde Heeren waren voorzien van Mantels, en dubbelde Sluyers, hangende zo lang als de Mantels, gelyk mede van losse Hoeden en wit Cabretleeren Handschoenen.
X. Hier op volgde de Heer Opperhofmeester R. H. van Hambroick met eenen Staf in de hand leidende het Vorstlyk Lyk
XI. Het Vorstlyk Lyk zelve, op een Wagen, onder een zwart Fluwelen verhemelte, met zilveren Galon, Franjes en Larmes afgezet.
XII. De Wagen of Lykkoets werd getrokken door acht Paarden, met zwart Fluwelen Kleeden bekleed.
XIII. Over het Lyk lag een zwart Fluwelen Kleed, waar op gehecht waren vier Wapens van Oranje en Nassau, en vier van Hessen dus acht te samen.
XIV. Vier Edellieden deezer Provincie droegen de slippen van het Kleed, namentlyk de Heeren Jan Andries van Sytzama, Tjalling Homme van Наarsolte, Binnert Philip AEbinga van Нumalda, en Duco Martena van Вurmania.
XV. De zilvere en zwart zijde Koorden met Zilvere Kwasten, die aan de zijden en in het midden van het Verhemelte vast waaren, boven den Lijkkoets, wierden gehouden door agt Gedeputeerden uit de Steden, namelijk:
1. Uit Bolsward, door Gerrit van Velsen
2. Uit franker, Johannes Haitsma
3. Uit Sneek, Ige Mollema
4. Uit Dockum, Harmanus Bock
5. Uit Harlingen, Fedde Acronius
6. Uit Stavoren, Fongerus Douma
7. Uit Sloten, Claas Nyenhuis
8. Uit Workum, Thomas Pieters Allinga
Dus de Lijkwagen zoo als geordonneert was op marsch zijnde, wierd dezelve gevolgt door de 24 boden (die, alle in het zwart, met Mantels, Beffen en losse Hoeden met Sluijers voorzien waren), welke bestonden in de 8 oudste Ordinaris State Boden, de 4 Oudste Hofs Boden, en 12 Boden uit de andere Steeden.
Hier op volgden in de eerste plaatze de drie Marschalken van de Ceremonie, met Marschalks Staven in de hand; namelijk de Heeren Edellieden
Jr. F.H. van Harinxma thoe Heeg
Jr. E.H. van Burmania,
en
Jr. G.W. van Doys
.
Hier op volgde de Heraut van Staat, Petrus Winck, bloots hooft met een Staf in de hand.
Vervolgens de beide Kamerbewaarders der Ed.Mog.Heeren Staten, R.(Rienk) Keyert en J. Storm, met ongedekten hoofde, ieder voorzien met een Stok waar op een verzilverde Kroon.
Hier op volgden de Ed.Mog.Heeren, gecommitteerd uit de Staten van Friesland; als uit het Quartier van Oostergo,
Jr. H.D.E. van Aylva, C. van Scheltinga, W. Bergsma, en Jr. T. AE.J.H. van Eysinga.
Als dan de twee Bodens van Staat.
Hier op wederom de Ed.Mog.Heeren gecommitteerd uit het Quartier van Westergo, namelijk
J. Van Glinstra, Jr. S. van Haarsolte, H.U. Huber en Jr. E.S. van B. Rengers.
Twee Bodens van Staat.
Na dezelve de Ed. Mog. Heeren gecommitteerd uit het Quartier der Zevenwouden, namelyk
A. Lycklama a Nyeholt, Godschalk van Knyff, Johannes Wielinga en Mr. Johannes van Beucker.
Wederom twee Bodens van Staat.
Hier op de Ed. Mog. Heeren gecommitteerd uit het Quartier der Steden, namelijk Mr. Nicolaus Arnoldi, J.O. Faber, H. van Sloterdyk, D.B. van Scheltinga, J. van Sminia, Secrs.
Gevolgt van de twee Clerquen ter Secretarie, namelijk T. van Teutenburg en Mr. Nicolaus Tholen.
Vervolgens de Ed. Mog. Heeren Gedeputeerde Staten, namelijk Henricus Wiardus van Altena, Livius van Haersma, Jr. G.F. Baron thoe Schwartzenberg en Hohenlandsberg, Jr. W. Baron thoe Schwartzenberg en Hohenlandsberg, Jr. Schelto Hessel Roorda van Eysinga, Menno Coehoorn van Scheltinga, Jr. Epo Sjuk van Burmania, Jr. Hans Willem van Plettenberg, Hans Hendrik van Wyckel, Secretaris.
Gevolgt, twee aan twee, door Mr. P. Talma, 's Lands Fiscaal en Advocaat, D. Hamerster, Commis ter Finantie.
Mr. Julius Vitringa, Mr. Fred. van Altena/Aitsma?, H.J. van Viersen, Clerquen ter Secretarie. Mr. E.A. van Idema, Clerq ter Finantie-kamer.
Gepraecedeert door de vier Deurwaarders zonder Mantels, met ongedekten hoofde en hunne Staven in de hand met zwart Floers bekleed, benevens de twee Kamerbewaarders van het Collegie, E. Rinsma en H. Nauta, zonder Mantels, met ongedekte hoofden en ieder een Stok waarop een verzilverde Kroon in de hand.
Gevolgt door de Ed. Mog. Heeren Raden in de Hove Provinciaal, voorgegaan door de zes Deurwaarders, zonder mantels, met ongedekte hoofden, en hunne Staven in de hand met zwart Floers bekleed; als mede door den Eerste Deurwaarder C.J. Elsinga, met Mantel en Bef, houdende den Staf met zwart Floers bekleed in zijne hand.
XXII. Waar op volgden de gecommitteerden uit de respective Steden deezer Provincie,namelyk:
Uit Bolsward, twee, Gosling Braaksma, Pyter Coopmans;
uit Franeker twee, Keimpe Rengers, Pier Hessels Dijkstra;
uit Sneek twee, Johannes Feikens, Dekkens Coops;
uit Dockum twee, Gerhardus Bransma, Claas Crans;
uit Harlingen twee, Jane van Sloten, Syds Altena;
uit Stavoren twee, Dooitze Hagtingius, Gerrit Intema;
uit Sloten twee, Wybrandus Haanstra, Herke Jans;
uit Workum twee, D.F. Riemersma, Klaas van Dyk;
uit Ylst twee, M. Schaafsma, W.Hoextra,
uit Hindelopen twee, Anne Clases en Anne Tymens.
XXII. De Predikanten der Stad Leeuwaarden.
XXIV. De Fransche Predikant.
XXV. De acht oudste Advocaten voor den Hove van Vriesland.
XXVI. En eindelijk de Burgery deezer Stad, wordende gerepresenteerd door een Persoon, namelyk: Taeke Bruining.
XXVII. All de Klokken in deeze Stad begonden te luiden zo dra de Lykstatie begon, en luidden ook zo lang als dezelve duurde.
XXVIII. Het Kanon om de Stads Wallen werd 3 maal gelost, als eens wanneer het Vorstlyk Lyk op de Chaar of Lykwagen werdt gezet, nogmaals wanneer het zelve aan de Kerkdeur was genaderd, en laatstelyk wanneer de te rug togt begon. 
XXIX. Het Vorstlyk Lyk in de Kapel bygezet zynde, ging de trein de Kerkdeur, de Oranieboom genaamd , uit , de Fransche Kerk voorby, de Groote Kerkstraat in, en vervolgens naar het Hof.

XXX. Voorts zyn er geene Levry-Bedienden by de Lykstatie geëmployeerd. 

Update: Johan Steendam van Tresoar vult aan: In samenwerking met het Fries Museum en Keramiekmuseum Princessehof organiseert Tresoar een dubbeltentoonstelling over het leven van Maria Louise van Hessen-Kassel, de stammoeder van ons koningshuis.

Op beide locaties zijn diverse archiefstukken uit de collectie van Tresoar te zien. In het Fries Museum zal onder de titel "Maria Louise, vorstin van Friesland" aandacht zijn voor haar leven als regentes. Deze tentoonstelling loopt van 21 maart tot en met 10 mei. In Keramiekmuseum Princessehof zal onder de titel "Thuis bij Marijke Meu" haar privéleven worden belicht. Deze expositie loopt van 21 maart tot en met 5 juli.

O.a. de ingekleurde lijkstatie en de speciale Leeuwarder Courant uit april 1765 zullen te zien zijn.

zaterdag 7 februari 2015

Friezen trouwden in het kerkje van Sloterdijk

Petruskerk met maan en Jupiter, feb 2015
Vlakbij de snelweg A10-West en de kantoorgebouwen van Amsterdam-Sloterdijk staat het 17e eeuwse kerkje van Sloterdijk. Een oud terpdorpje aan de Spaarndammerdijk (Google Streetview) dat eeuwenlang aan zee lag, de Zuiderzee.
Het huidige kerkje, de Petruskerk, stamt grotendeels uit 1664, op enkele oudere onderdelen van de kerktoren na. Een kleine, nostalgische, oase in een zee van lawaai en drukte.
Vijf jaar geleden schreef ik al eens over het beeld van De verdwenen boer van Sloterdijk. Nu kijk ik eens naar de link tussen het kerkje en Friesland.

Het trouwboek van Sloterdijk, gedigitaliseerd door de Mormonen via Familysearch.org, begint in 1617.
Direct op de eerste bladzijde komen wel al een Dokkumse tegen: Maritjen Cornelis van Dockum trouwt op 23 Juli met Jan Jansz Cleijne, knecht van Antwerpen. Zouden ze ergens voor op de vlucht zijn geweest en hier in het afgelegen dorpskerkje aan het water snel getrouwd zijn?
Vanwege de ligging aan het water kon er makkelijk worden aangelegd en snel uit en weer in het schip worden gestapt.
Vlak daarna twee Leeuwarders, o.a. Tjaerck Pieters van Leuwaerden die trouwde met Neeltjen Jobsdr van Brouwershaven, op 29 december 1619. In datzelfde jaar trouwde Aeltjen Reynders van St Anna vant Bilt (St Annaparochie) met Daniel Cornelis van Hamborch (Hamburg). In september 1620 trouwen zelfs een man uit Londen en een vrouw uit 's-Hertogenbosch in het Sloterdijker kerkje!
Maar ook veel Terschellingers, Vlielanders en Amelanders en de voorouders van Eduard Douwes Dekker (Multatuli) weten het pittoreske kerkje te vinden.

Het doopboek, met daarin de Lidmaten, overledenen en predikanten van Sloterdijk begint ongeveer in 1616 en is ook door de Mormonen gescand online gezet. Het begraafboek loopt vanaf 1664, dus toen de huidige kerk gebouwd werd.
Op het kerkhof bij het kerkje liggen nu voornamelijk 20e eeuwse graven. De oudste steen dateert uit 1875. In de kerk zelf liggen vermoedelijk oudere graven.
Het Rijksmuseum heeft een aantal mooie tekeningen van Sloterdijk in de collectie.
Tarieven voor de doodgraver van Sloterdijk in 1664, naar diepte en ouwe/jonge

vrijdag 6 februari 2015

Lezing Jacob Benckes en zijn wereld

Zaterdag 14 februari 2015, door Jan de Vries

Verbazing dat er zo weinig bekend was over Jacob Benckes zette de spreker in 2005 aan tot wat een lange, boeiende en leerzame ontdekkingsreis zou worden. Zijn afkomst was nooit onderzocht en over de schippersgemeenschap van de Friese Zuidwesthoek, waar hij bij hoorde, was weinig bekend. Door de rivaliteit met Engeland monsterde hij omstreeks 1664 aan bij de Amsterdamse admiraliteit. Hij groeide in enkele jaren uit tot een capabele en zeer gewaardeerde officier.

Na het rampjaar 1672 deed hij als bevelhebber van zich spreken door opzienbarende acties in West-Indië. In de geschiedschrijving is zijn rol zwaar onderschat. De zoektocht naar zijn afkomst heeft een manuscript opgeleverd dat op niet al te lange termijn als boek verschijnt.

Jan de Vries (Stavoren 1958): "Geen zeeman, geen historicus, nooit in militaire dienst geweest - mijn enige ervaring met oorlogsvoering is een supermarktoorlog - toch was er voldoende affiniteit met het onderwerp. Belangstelling voor (natte) geschiedenisverhalen is waarschijnlijk al ontstaan door het lezen van de trilogie over Hotse Hiddes die in de kast achter in de 5e klas te vinden was. Net als bij Jacob Benckes wachtten echter de ouderlijke zaak en het ondernemerschap. Jacob werd geboren in Koudum en vestigde zich daarna in Staveren; bij mij was het precies andersom. Als platbodemzeiler is het niet moeilijk voor te stellen dat de Zuiderzee en al dat water in de Zuidwesthoek geen obstakels waren, maar juist het tegenovergestelde."

Leden van de NGV en alle belangstellende sneupers zijn van harte welkom!
De lokatie is het HISTORISCH CENTRUM LEEUWARDEN, Groeneweg 1, bij de Prinsentuin.
Aanvang 13.30 uur. Toegang is vrij. Parkeren kunt u in de parkeergarage Oldehove.

zondag 1 februari 2015

Wilco Holdinga bestelde een deur in 1646

In het familiearchief Thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg bij Tresoar zitten interessante documenten. En omdat ik bezig ben met een artikel over Doed Holdinga en haar familie heb ik vele pagina's nu als foto online staan om te transcriberen.
Naast officiële documenten waarin erfenissen werden geregeld zitten er ook wat terloopsere zaken in. Zoals een opdracht in 1646 van haar zoon Wilco Holdinga om een deur voor hem te maken. Hij geeft aanwijzingen over de formaten en schetst daarbij een tekeningetje van de situatie. Hij benadrukt dat zijn 'vrint' (een eerdere pagina vermeldt een contract met Claes Riencx Tichelaer en Hendrick Duijff, mede-ondertekend door Albert Heixan) ook vooral zijn eigen inzichten moet gebruiken om te zien wat de beste oplossing is.
De officiële brongegevens: Toegang 326, Inventarisnummer 161, Nummer blok: 209, Nummer stuk: 161. Familie Thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg, 1.07 Handschriften betreffende Wilco van Holdingha I zu Schwartzenberg geb 1598, 161. Enige stukken betreffende de herbouw en reparaties van Holdenborg te Rinsumageest, 1645, 1646. 3 stukken.
Met Holdenborg wordt vermoedelijk Eysinga State in Rinsumageest bedoeld.

Dit is de tekst: Eersame goede frint U.L. wilt soo wel doen ende maken mij een duer van 4 voeten breet (alles binnen werck) ofte wijdt, ende 8 voeten hooge (oock binnenwerck), nae de Friese voet maet, de steenen 12 duim ofte een voet dick, plat tussen werck, booven op de rondeel van de duer can U.L. nae eijsch met een list maken soo ghij dat selve best sult finden te behooren, oock een plaets daer een wapen in can gescuven worden den drompel sal zijn van blauwe steen Actum Aernhem den 29 Mey 1646 (handtekening W Holdinga Schwartzenberg)
hier boouen (boven?) wat ghij best nae eisch vant werck sult bevinden te behooren.


In tekenining, horizontaal: 4 voet binnen.
verticaal: 8 voet binnen

Het contract met Claes Rienxc Tichelaer en Hendrick Duijff:
Wij Claes Riencx tichelaer ende Henrick Duiff (zie onder de brief bij de weduwe)
mede handelaers vande Grote Waeren deser
Provencie van Vrieslandt, bekennen mits desen
metten E. Welg. Heere Maijor ende Ritmr.
Wilco Holdinga Vrijheer toe Swartsenburgh
veraccordeert t’zijn neffens de Bouwinge
vande Huisinge, soo die gedachte Heere
Ritmr. op holdinga State tot Rinsumageest
gedenckt tdoen, t weeten van steen, kalck
leijen ende andersins daertoe dienende, ende
dat voorde somma van hondert ende vijff carolus
guldens Des t’oirconde Onse handen ende
t onsen bede d’handt van Allert heixan
als mede Baersman (??). Actum Leeuwarden
desen 7den feb. 1645, d’post, is t verstaen
dat die floeren niet gerekent sal worden.

Handtekeningen van:    Schwartzenberg, Claas Rijncks, H Duiff, A. Heixan

Mocht u zelf aanvullingen hebben of een aantal documenten uit de reeks handschriften Holdinga Thoe Schwartzenberg willen transcriberen, dan verneem ik het graag.

Met dank aan Reinder Tolsma voor de hulp bij het transcriberen van bovenstaande!

vrijdag 30 januari 2015

Dokkumers in Helsingør, circa 1550-1600

Uitgeverij Verloren publiceert een aantal interessante kleine boekjes in de Zeven Provinciënreeks met hele specifieke onderwerpen zoals Loterijen in de Nederlanden tot 1726, De Noord-Nederlandse kunsthandel in de eerste helft van de zeventiende eeuw en ‘Al het Hollandse volk dat hier nu woont’, Nederlanders in Helsingør, circa 1550-1600.
Het eerste boekje heb ik in mijn bezit en geeft prachtig weer hoe loterijen al in het verleden in de Nederlanden werden ingezet om geld te werven voor goede doelen. Op een centraal plein in de stad vond dagenlang de loting in het openbaar plaats, onder grote belangstelling.

Het tweede boekje heb ik ook en geeft o.a. aan hoe schilders als Jan Miense Molenaer met de handel omgingen.
Het derde boekje heb ik (nog) niet gekocht maar wel doorgebladerd. Mijn oog viel daarbij op twee Dokkumers die vermeld worden in de Deense plaats bij de Sonttol die in vroeger tijden Elseneur genoemd werd.
Het blijkt dat de Nederlanders, zowel diegenen die hier tijdelijk verbleven als zij die hier vast woonden, zeer vaak met elkaar op de vuist gingen, en dat dergelijke vechtpartijen vaak in doodslag eindigden. In 1550 gaat Frerick Tønnesen akkoord met de verplichting dat de Deense koning en, namens hem, diens ambtenaren van zijn diensten gebruik kunnen maken- te land en te water, binnen of buiten Denemarken, en zonder betaling- om op die manier genade te krijgen omdat hij 'vorige zomer hier in Helsingør per ongeluk stuurman Gipken Vybrandzssen (Tjipke Wybrands ?, HZ) uit Dockum in West Friesland heeft vermoord (noot 114).

Jacob Willumsen, 1572-1573, A. 1574: Rode van Jacob Willumsen. In 1569 krijgt Jacob Willumsen, die in Dokkum woonachtig was, toestemming om zich hier te vestigen. Hij heeft de helft van zijn schip aan burgemeester Henrik Mogensen en Jorgen Maer verkocht, en de goederen die zich daarin bevinden zijn zowel van hun beiden als van hem (TBVI, 213b). (Hij zat dus in een partenrederij, HZ). In 1570 heeft hij juridische problemen met zijn reders H. Mogensen en J. Maer (TBVI, 271b-272a).

Historicus Henk Looijesteijn schreef een recensie over dit aardige boekje.


dinsdag 27 januari 2015

Historisch Tijdschrift Fryslân januari 2015 met Dr. Straat, Edele Kinderen en Terpenpaard

In het eerste nummer van 2015 van het tijdschrift van het Koninklijk Fries Genootschap voor Geschiedenis en Cultuur wordt Dr. Hendrik Straat onder de loep genomen. De stad-Groninger werd landelijk bekend door zijn werk als chirurg bij de scheiding van de Siamese tweeling Tjitske en Folkje uit Mûnein (Tietjerksteradeel) in 1954. Als beginnend dokter werkte hij nog als invaller in Ternaard. Hij was ook een kunstliefhebber die vooral moderne kunst verzamelde, o.a. van Gerrit Benner.
In de rubriek Cold Case gebruikt Nelleke IJssennagger een zwaardschedepuntbeschermer uit de collectie van Norwich Castle Museum in Engeland als voorbeeld voor een vergelijkbaar exemplaar in de collectie van het Fries Museum. Het tegenkomen van zelfde exemplaren in verschillende gebieden leidt tot nieuwe inzichten.
Egge Knol van het Groninger Museum laat een tweeduizend jaar oude merrie tot leven komen in zijn artikel Paard op Reis. Het dier van het Landbouwmuseum in Earnewald komt uit Wageningen. Maar het zou zo maar kunnen dat dit oude paardenskelet uit de afgegraven terp van Ferwerd komt en aan een Wageningse ingenieur is verkocht!
De stinsen van Hessel van Martena worden door Ruud Spruit beschreven. O.a. de stadstins in Franeker, het huidige Museum Martena, komt aan bod. Daarin worden momenteel prachtige schilderijen van Friese kinderen tentoongesteld uit de periode 1550-1800: Pjutten en Beukers.
De rubriek Historici in Friesland zet de specialist godsdienstgeschiedenis Wiebe Bergsma in de schijnwerpers. Hij is o.a. auteur van De wereld volgens Abel Eppens, een Ommelander boer uit de zestiende eeuw, Tussen Gideonsbende en publieke kerk, en ook For uwz lân, wyv en bern, De patriottentijd in Friesland.
Deze laatste spreuk staat op een vlag uit de 18e eeuw, een van de weinige Friestalige culturele uitingen uit die tijd. Symen Schoustra bespreekt het boek van Philippus Breuker, Opkomst en bloei van het Fries nationalisme 1740-1875, over die tijd van Cultuurnationalisme en Friese intellectuelen.
Uit de rubriek Kort Nieuws is nog vermeldenswaard dat een ontwerptekening van tuinarchitect Roodbaard van een tuin in Kollum die in de jaren 1828-1838 werd aangelegd voor apotheker Riedel, geschonken is aan Tresoar.

zondag 25 januari 2015

Expositie Museum Admiraliteitshuis: Dood in Dokkum, graven in de Bonifatiusterp

In het museum Admiraliteitshuis te Dokkum is t/m maart 2015 de expositie ‘Dood in Dokkum, graven in de Bonifatiusterp’ te zien. Met als onderwerp de geschiedenis van de Markt in Dokkum.

De Markt is nu een niet heel erg aantrekkelijk plein waar veel auto’s parkeren. Maar het oudste gebouw van Dokkum, de Grote of Sint Martinuskerk, staat er als resultaat van een ontstaansgeschiedenis die zijn weerga niet kent in Friesland. Hier werd namelijk na de dood in 754 van Bonifatius en zijn gezellen een groot platform gemaakt van kwelderzoden. Niet alleen als een soort landmark voor de martelplaats, zoals katholieken dat noemden, maar ook om het gedachteniskerkje te vrijwaren voor overstromingen.

De expositie laat de veranderingen zien die deze plaats in de loop der eeuwen onderging. Op de martelplaats werd een houten kerkje gebouwd, al gauw omringd door een kerkhof; het eerste kerkje werd vervangen door grotere kerken van steen; er kwam een klooster dat weer afgebroken werd aan het einde van de 16de eeuw; en ga zo maar door.

De subtitel van de expositie verklapt dat de nadruk ligt op archeologie, wat is er gevonden tijdens opgravingen en wat vertelt ons dat. Zo zijn er opgravingstekeningen te zien, eeuwenoude grafkisten met hun inhoud en resten van grafzerken. Maar ook bouwfragmenten van het oude klooster, afbeeldingen van de grote abdijtoren die er tot 1830 stond en resten van het prachtige Gotische steenhouwerswerk dat de parochiekerk eens sierde.

De expositie begint met de uitleg over het gebruik van kwelderzoden voor verhogingen in het landschap en middeleeuwse woningen en eindigt met foto’s uit de tijd rond 1900, toen de Markt nog een echte veemarkt was, geplaveid met kinderkopjes en met het café De Beurs als beeldbepalend element aan de zuidzijde.

Een aansluitende lezing is in het Hellinghûs te Dokkum op donderdag 29 januari om 20.00 uur een lezing over uitvaarttechnieken, ondersteund met veel afbeeldingen. De lezing wordt gehouden door Hans Kemperman en sluit aan bij de expositie ’’Dood in Dokkum: graven in de Bonifatius terp’’ die t/m maart te zien is in museum Dokkum.

Dhr. Kemperman uit Terherne was in zijn carrière o.a. prosector (voorsnijder, een ontleder van menselijke lichaam) bij een medische faculteit, betrokken bij lijkopgravingen en lichaamsidentificaties (o.a. de Bijlmerramp en de giframp in Bhopal).

Zijn lezing gaat over verschillende moderne uitvaarttechnieken zoals vriesdrogen en balseming en andere manieren om na het overlijden het menselijk lichaam te bewaren. Hij ondersteund zijn verhaal met veel afbeeldingen.

Het verhaal en afbeeldingen kunnen confronterend zijn.

Aanmelden verplicht i.v.m. beschikbare ruimte en catering. via het contactformulier of bellen naar: 0519 293134

Donderdag 29 januari om 20.00 uur bent u van harte welkom in het Hellingshûs, Zuiderbolwerk 79, Dokkum. De kosten zijn voor donateurs € 4,- voor anderen € 6,- (incl. koffie/thee en iets lekkers).

vrijdag 23 januari 2015

Symposium: Maritieme Geschiedenis van Harlingen

De Werkgroep Maritieme Geschiedenis van de Fryske Akademy organiseert op zaterdag 31 januari 2015 een symposium over Harlingen als zeehaven. Het wordt gehouden van 14.00-17.30 uur, met daarna, vanaf 18.00 uur, een stamppotbuffet.
Het symposium wordt gehouden in de Maritieme Academie Harlingen (Almenumerweg 1, 8861 KM Harlingen).
‘Zuiderhaven’, W.G.F. Jansen.
Foto: Collectie Gemeentemuseum
Het Hannemahuis, Harlingen
Harlingen heeft zich in de loop der eeuwen ontwikkeld tot de belangrijkste zeehaven van Friesland. Door de aanleg van de Harlinger Trekvaart - nu het Van Harinxmakanaal -kreeg het in feite de hele provincie als achterland.
De stad profiteerde in de Gouden Eeuw volop van de ligging aan de vaarroute naar wereldhaven Amsterdam, maar deelde na 1780 ook in de neergang van die stad. In de 19de eeuw werd Harlingen een belangrijke exporthaven voor Friese landbouwproducten als boter, pootaardappelen en stamboekvee.
De aanleg van de Willemshaven en de spoorlijn naar Leeuwarden wekten verwachtingen van verdere groei, die echter uitbleef. De crisis van de jaren 1880 gooide roet in het eten. Ook de uitbreiding van de haven in de jaren na 1975 bracht aanvankelijk geen groei, later wel.

Programma
13.30 uur ontvangst met koffie/thee
14.00 uur welkom en opening door Rob Leemans (voorzitter Werkgroep Maritieme Geschiedenis),
Arjen Mintjes (Maritieme Academie Harlingen) en Roel Sluiter (waarnemend burgemeester
Harlingen)
14.15 uur Yme Kuiper - ‘Handel in zeegezichten in 18de-eeuws Harlingen’
Jeanine Otten - ‘Zeil en stoom in de IJzeren Eeuw: 19de-eeuwse Harlinger reders’
Thea Roodhuyzen - ‘De Admiraliteit van Harlingen’
15.45 uur pauze met koffie/thee
16.00 uur Clé Lesger - ‘Harlingen en Amsterdam: havenfuncties in het Zuiderzeegebied’
Meindert Schroor - ‘Harlinger havens’
Gerald de Weerdt - ‘Nova Zembla Experience’
17.20 uur afsluiting met aansluitend borrel en vanaf 18.00 uur stamppotbuffet
De lezingen zijn in het Nederlands.

Toegang en opgave
Deelnemen aan het symposium kost slechts € 5.
De kosten voor het stamppotbuffet bedragen € 15.

Opgave voor het symposium en/of het stamppotbuffet kan tot en met vrijdag 23 januari 2015 bij de Fryske Akademy, via het mailadres: baly@fryske-akademy.nl. Graag duidelijk aangeven of u voor het symposium én het stamppotbuffet (wel of niet vegetarisch) komt of alleen voor het symposium.

woensdag 21 januari 2015

Tentoonstelling Pjutten en Beukers in Franeker een lust voor het oog

Afgelopen woensdag kwam het er eindelijk van. Op weg naar Leeuwarden voor een bijeenkomst van De Vrije Fries bracht ik een bezoek aan Museum Martena in Franeker. In goed gezelschap van Piet Bakker, gepromoveerd op de Friese kunstgeschiedenis in de Gouden Eeuw, bekeek ik de tentoonstelling over Friese kinderportretten tussen 1550 en 1800: Pjutten en Beukers.

Omdat we gelijk bij de opening om 11 uur binnenkwamen hadden we het rijk alleen. Al gauw kwam Manon Borst, directeur van het museum, even langs en discussieerden we over de diverse aspecten van de getoonde schilderijen, zoals familiewapens en signatuur.
Opvallend bij diverse schilderijen is dat de kleding van de kinderen soms vrij vlak is, wat volgens Bakker mogelijk wijst op de invloed van decoratieschilders op de compositie. Ofwel deze decoratieschilders schilderden alleen de kleding van de kinderen ofwel ze schilderden het geheel, naast hun reguliere werk in het schilderen van decoraties op wanden en meubelstukken.

Noordoost-Friesland is vrij goed vertegenwoordigd. Een van de meest levendige schilderijen is dat van de kinderen uit de rijke boerenfamilie Botma uit Morra.
En wat te denken van het prachtige schilderij van het jonge meisje Luts van Harinxma thoe Slooten, afkomstig van Huize Tjessens te Waaxens in Westdongeradeel, bij Holwerd.

Koopt u ook vooral het bijbehorende boek annex de catalogus Pjutten en Beukers, die onder redactie van curator Marjan Brouwer tot stand gekomen is.

Overigens is het museum druk bezig de collectie te digitaliseren. Een deel vindt u al online bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.
Nu het Fries Museum nog!

zondag 18 januari 2015

Criminele Sententies Hof van Friesland 1649-1699

Op dit blog heb ik al een aantal keren gewezen op een bron die voor genealogen en streekhistorici van onschatbare waarde is. Het gaat hier om de dossiers bij Tresoar van de Criminele Sententies.
Sinds jaar en dag zijn van deze omvangrijke dossiers naamlijsten/indexen gemaakt, echter in digitale vorm alleen voor de periode 1700-1811.
Al voor deze digitalisering waren ware sneupers als R.S. Roarda, W.Tsj. Vleer en Han Hietkamp bezig om op basis van deze archiefbron de meest bijzondere verhalen met een breed publiek te delen middels hun publicaties.
Zo publiceerde R.S. Roarda namenlijsten en korte samenvattingen van de vergrijpen en veroordelingen in Nammen fan Dokkumers ut earder tiid, Criminele Sententies Kollumerland 1700-1811 , Criminele Sententies Dantumadeel en Achtkarspelen 1700-1811 en Achttiende eeuwse criminaliteit in de Friese Wouden. Een oudere bronbewerking van hem betreft de Rentmeestersrekeningen.

W.Tsj. Vleer publiceerde o.a. de boekjes uit de RAKO-reeks (Rare Kostgangers) met daarin Dokkum en omliggende gemeenten, Achtkarspelen, Opsterland en Smallingerland. Zijn zoon liet onlangs weten dat wellicht 1 of meerdere deeltjes binnenkort opnieuw uitgegeven gaan worden.

Han Hietkamp tenslotte was de auteur van Kerfstokjes van onze voorouders, met daarin vele voorbeelden uit onze regio.

Van recentere tijd is de database met criminele rolboeken bij Tresoar die de periode 1833-1934 beslaat.


Aangezien ik zelf graag de namenlijsten van Friese voorouders online publiceer richtte ik mij onlangs op de indexen op de Criminele Sententies van het Hof van Friesland die juist voor de al bekende periode 1700-1811 liggen. Ik wist nog dat er in de leeszaal van Tresoar een groen gekaft boek met kopieën in de kast moest staan van dergelijke lijsten. 
Toen ik recent toch in Leeuwarden moest zijn had ik even kort de tijd om foto's te maken. Al snel vond ik uit dat het de Nadere Toegang 14.09 betrof. 
Al doorbladerend zag ik dat eigenlijk alleen de periode 1649-1699 nog redelijk leesbaar is voor de gemiddelde sneuper. En aangezien ik ook niet veel tijd had, heb ik die periode fotografisch vastgelegd. Niet alle foto's zijn even scherp, maar hopelijk geeft het u genoeg inspiratie om op zoek te gaan naar een voorouder. En als u iets leuks vindt vraag dan het dossier op en schrijf er een artikel over! De volgorde is ogenschijnlijk wat vreemd maar gaat in tijdsperioden terug van 1692-1698 tot 1649-1666.
U kunt hier de namenlijsten, gealfabetiseerd op voornaam, online doorbladeren van:
Criminele Sententies Hof van Friesland 1649-1699.
Klikt u op de afbeeldingen voor een vergroting! Vervolgens met het wieltje op uw muis kunt u verder inzoomen.Veel beklaagden waren vrouw of kwamen van buiten Friesland zoals Amsterdam, Breda, Zwolle, Kampen of zelfs Praag.


Laat ons weten als u wat interessants vindt of een deel heeft getranscribeerd!

De Criminele Sententies gaan nog veel verder terug, tot wel 1516, want met wat meer inspanning in het archief kunt u zelfs vinden dat een Dokkumer in 1526 te pronk moest staan.

Verder vindt u via het Fries Foto-archief oude foto's van voorouders die vaak kleine misdaden als landloperij en diefstal pleegden, zoals bv deze Sippe Boukes Elzinga uit Oostdongeradeel, inclusief beschrijving in pdf van het vergrijp!

zaterdag 10 januari 2015

Roddelboeken: Quaclappen 1527-1620 prachtige bron voor Friese streekhistorie en genealogie

Tresoar heeft online een bron die bij vele sneupers nog onbekend is en daarom aandacht verdient. Zeker omdat het een periode beslaat die vaak een eeuw verder teruggaat in de tijd dan de meeste DTB boeken. Zo zou je dus toch voorouders kunnen vinden van wie je Doop, Trouw of Begraven niet meer kunt vinden. Want er staan prachtige zaken in deze bron. Het betreft hier de Quaclappen.

Volgens de overlevering werden de quaclappen (quaet clappen = kwaadspreken, roddelen) zo genoemd omdat ze aangeven welke raadsheren aanwezig waren bij de beraadslagingen over een vonniswijzing, en dus indirect ook welke raadsheren absent waren.

De oude archiefstukken zijn door onderzoeker Jan Post getranscribeerd en als database en pdf op de Tresoar website beschikbaar. Slechts het deel 1527-1591 is via een zoekveld doorzoekbaar. De latere delen zijn als pdf beschikbaar en vervolgens per stuk met Ctrl F te doorzoeken.
Zoeken in de jaren 1600-1620:
Enkele willekeurige voorbeelden met betrekking tot Noordoost-Friesland:
Adie Lambertsz, ‘It is mei sizzen net to dwaen’,
21 november 1601.
Syds van Scheltema als vomacht van Laas Jongema; His Feitsma als moeder en als wett.voorst van haar kinderen bij Hessel Meckmans.; Jacob Jacob als armvoogd binnen Dokkum,
Jan Jans .... Gerrijt Harmens en Mewis Jacobs Req. CONTRA De Magistraat van Dockinge. Het HOFF ord. partijen te compareren voor Hillema: Poincten; Wien de Fontein toekomt; en in wiens land die gelegen is. en of de stad Dokkum daertoe enich recht heeft; indien (ja?) door wat titel. Oft de Fontein limiten (?) genoempt als de westerse loten in de westzijden werden affgegraven en door wat oorsaken. Oft (door) het soute water de Fontein geheel bedorven is....; dan ofte sulks alleen geschied voor een vr... tijden?

Barbara Jans dr. wed wln. Mewis Jacobs als wett voortst v.d. knn bij de vs Mewis. te Dokkum. CONTRA Jelger van Feitsma raad en rentmr. generaal. EN Dirck Douwes en Jan Hendriks voormond over de weesknn van wln. Adie Lamberts. In factis. (Adie Lambertsz was vermoedelijk geboren in Kollum in 1521/22 en overleed te Leeuwarden in 1594. Koopman en burgemeester van Leeuwarden.)

328.
Andries Paulij wonende te Hantumhuizen vanwege Mock Tamme dr zijn huisvr. onder
verband van goederen en de rato caverende, mede recht hebbende van Tyepcke Tamme dr.
zijn huisvrouw. CONTRA Tseetse Peima voor zich en dr Jacob Bouricius en Sixtus Peima
als cur. over Beydske Peima en Worp Peima mede voor hen zelven. Het HOFF ord. de
gerequireerden te gehengen en te gedogen dat bij commissaris van den hove voorts anders
geprocedeerd wordt tot scheidinge van de partijen van de buitendijks landen, en aangevende
en de req. daarvan te laten volgen hen bij teatament toegemaakt, met schaden etc.
12 dec 1601.

330.
Taecke van Hettinga wonende tot Hantum; bijzitter W. Dongeradeel; CONTRA Jr. Worp
van Tyessens
. Het HOFF cond de gedaagde aan de impt te betalen ter zake van injuratien
de somma van 40 g.glds; absolverende de gedaagden van de vordere eis; en verklaart de impt
verder niet ontvangbaar.

Pier Johannes en Swaene Tyerks dr. e.l. te Aengium in Dongeradeel als cessie hebbende van
Folkert Tyerks en zijn huisvrouw. CONTRA Coene Hendriks voor hem en onder verband
van zijn goederen en de rato caverende voor Sijts Jacobs dr. zijn e.h. en Jacob Scheltis burger
te Dokkum. ... de ged. om aan de impt te betalen 53 g.gld met schaden etc. Reserverende de
gevoegde zijn recht bij nieuwe instantie.
398.

donderdag 8 januari 2015

Fries kaartenkabinet online met kaarten 15e tm 20e eeuw

Tresoar meldt in een persbericht:
Fries kaartenkabinet online.
7.000 Friese kaarten en bouwtekeningen nu online beschikbaar vanuit ‘Wurkje foar Fryslân

Vanaf vandaag is het Fries Kaartenkabinet beschikbaar. Het gaat hierbij om een website www.frieskaartenkabinet.nl) met bijna 7.000 kaarten en bouwtekeningen uit de vijftiende tot en met de twintigste eeuw uit de collectie van Tresoar. De nadruk ligt op materiaal uit de achttiende en negentiende eeuw. De collectie geeft een gedetailleerd en vaak verrassend beeld van de Friese dorpen, steden en landschappen in het verleden, maar is ook voor de huidige discussie over de inrichting van openbare ruimte, architectuur en landschap van groot belang. Het kabinet groeit naar zo’n 10.000 kaarten in 2015.

Het Fries Kaartenkabinet is het eerste zichtbare resultaat van het Deltaplan Digitalisering. In 2014 stelde de provincie Fryslân vanuit het project ‘Wurkje foar Fryslân’ 5 miljoen euro beschikbaar voor het digitaliseren en online presenteren van cultureel erfgoed uit de Friese erfgoedinstellingen. Het project draagt bij aan de creatie van het virtuele Fryslân dat in 2018 door iedereen, waar ook ter wereld bezocht kan worden. Het project levert niet alleen digitale informatie, maar in de komende jaren ook werkgelegenheid voor tientallen mensen. Vanaf februari komen alle projecten op gang en komt er steeds meer materiaal beschikbaar uit de musea en archieven, maar ook uit bijvoorbeeld de omvangrijke collectie van Omrop Fryslân.

Commentaar HZ: Een prima initiatief. Ik mis nog even de connectie met een eerder initiatief Friesland op de Kaart. Nu is daarin alleen materiaal over Friesland gekoppeld met Google Maps terwijl het Fries kaartenkabinet ook veel materiaal van buiten Friesland bevat.
Verder lijkt de aankondiging dat er in de loop van dit jaar steeds meer bij komt uit musea en archieven veelbelovend.
Maar dat heb ik al vaker gehoord. Tijdens de sluiting van het Fries Museum voor de huidige nieuwbouw zou ook een groot deel van de collectie digitaal beschikbaar worden gesteld. Daar is echter niks van terecht gekomen! Laat wat dat betreft het initiatief van het Rijksmuseum om de collectie in hoge resolutie online te zetten voor algemeen gebruik een lichtend voorbeeld wezen voor Friesland!
Overigens levert zoeken op het woord Dokkum in het Fries kaartenkabinet al diverse pareltjes op!

woensdag 7 januari 2015

De Franse kazerne te Anjum

De Leeuwarder Courant van 4 januari 1815 meldde de verkoop van 80 legerbedden in Anjum/Oostmahorn. Griffier A. van Slooten doet de aankondiging van de verkoop op drie plaatsen in de buurt van de oude Franse kazerne. Bij Jan Bakker, kastelein op Oostmahorn. Bij Taeke Pieters van der Herberg, kastelein te Anjum en Klaas Nauta, kastelein op de (Dokkumer) Nieuwezijlen.
Wat was er aan de hand?
In 1813 bevrijdden de Kozakken Noordoost-Friesland van de Fransen.

Links de voormalige Franse kazerne te Anjum
Uitgaande Stukken van de Maire te Anjum dd 19 november 1813.
Brief aan de prefekt van het departement van Vriesland: ik bericht u dat direct na het vertrekken van de douanes alhier door mij de nagelaten goederen in beslag zijn genomen en geïnventariseerd, tesamen met de twee visaken die werden gebruikt om over het wad te kruisen. Deze twee schepen zijn afkomstig van Urk (Durk Pieters Romkes) en van Ameland (Douwe Jacobs de Vries), de roeren zijn door mij in bewaring genomen. De kustkannonniers wilden hun wapenen neerleggen om naar huis te gaan omdat ze geen soldij meer kregen. Ik heb de sergeant en de korporaal en 4 of 5 man op kosten van de gemeente aangenomen om de batterij te bewaken tot ik nader order van u ontvang.

En dd 29 november 1813:
Brief aan H. van Sminia, waarnemend prefect van Friesland: ten gevolge van de proclamatie van Russisch Keizerlijke overste Rosen dd 22-11-1813 stuur ik u de opgave van goederen welke door de douanes in deze gemeente zijn achtergelaten en door mij in bewaring genomen, ook een opgave van Jan Engberts Botma op Ezumazijl van de goederen die bij hem in bewaring zijn genomen en eigendom van de weduwe van Vlieme Crepin te Duinkerken, verder vraag ik mij af of de goederen misschien publiek verkocht moeten worden of opgezonden naar een adres waardoor transportkosten nodig zijn: hoe te handelen? (afschrift gestuurd naar de commandant van het departement Friesland).

Hedentendage is de Kruitkelder uit 1810 in de dijk van Oostmahorn bij vakantiepark Ezonstad nog te bezichtigen.

vrijdag 2 januari 2015

Porselein met wapen De Wendt in Rijksmuseum

Het is altijd leuk om het nieuwe jaar te beginnen met een kleine 'ontdekking'. Ik was even met mijn zoon in het Rijksmuseum om nu eens de bibliotheek en het Azië-paviljoen te bekijken. Het is ondoenlijk om het museum in een keer geheel te bekijken dus is het wel zo leuk om per bezoek, zeker als je een museumkaart hebt, een klein deel wat beter te bekijken.
Om de prachtige historische Cuypersbibliotheek, met uiteraard veel boeken en tijdschriften over kunstgeschiedenis, te bereiken moet je via de Waterloo-zaal lopen. Niet alleen hangt daar een immens schilderij van de Slag bij Waterloo die nota bene groter is dan de Nachtwacht, maar ook onze Friese kunstschilder uit Augustinusga, Willem Bartel van der Kooi is met een aantal prachtschilderijen prominent daar recht tegenover te zien op zaal. Naast elkaar hangen De Minnebrief (1808) en Het gestoorde pianospel, uit 1813. Het museum vermeldt bij de kinderen op het schilderij met de piano dat niet bekend is wie zijn afgebeeld, maar ik vind het jongetje rechts wel erg op de zoon van Van der Kooi, Haije (geboren in 1807) lijken. Zijn portret is momenteel te zien op de tentoonstelling in Museum Martena, Pjutten en Beukers.

Het Azië-paviljoen ligt wat verstopt bij de vernieuwde Philipsvleugel van het museum en heeft nog een groot deel dat met een lange trap naar beneden leidt. En ik had nog nauwelijks de eerste vitrine bekeken of mijn oog viel op een porseleinen theebus met familiewapen. Die kwam me bekend voor. Uit het vrij uitgebreide bijschrift bleek echter niet van welke familie dit was. Ik vermoedde dat het van de familie De Wendt was, een gedachte die bij thuiskomst bevestigd werd. Al snel vond ik namelijk de website van ons lid Tymen Wierstra die diverse stukken porselein, zogenaamd Chine de Commande, toont met het wapen van de familie van Eyso de Wendt, de Kollumer koopman die in de Oost via de VOC rijkdom vergaarde. Zelfs een theebus (dezelfde?) staat afgebeeld.
Blijkens de vermelding van de theebus in de online collectie van het Rijksmuseum weten ze trouwens zelf ook wel dat dit een De Wendt stuk is. Jammer dat ze dat niet vermelden in het bijschrift in de vitrine.

Update: De afbeelding heeft niet alleen het familiewapen maar ook, niet geheel toevallig, cartouches met bloeiende (pioen)planten in Chinese stijl. De Wendt had aandelen in de Amfioensocieteit, ofwel de opiumhandel. Eigenlijk uit de papaver van de klaproos dus.
Piet Visser reageerde met: Langzamerhand wordt wel duidelijk dat Eyso de Wendt een volledig servies heeft laten maken. Hij hield ook niet van halve maatregelen, getuige wat hij in Kollum heeft laten aanleggen. Een park bij zijn huis tot aan de Strooboschertrekvaart en een robuuste bank in de kerk. Dat zijn familie na zijn overlijden een rouwbord heeft laten maken van buitennormale afmetingen past daar eveneens bij. Overigens wellicht ter compensatie van een fraaie grafsteen die men zou verwachten. Een zerk ter herinnering aan hem boven de grafkelder ontbreekt.

Het is bekend dat enkele kisten met het De Wendt servies aan boord waren van de Geldermalsen, een VOC-schip dat verging op de retourreis naar patria.
De commerciële duiker Mike Hatcher dook het wrak op en schonk een deel van de lading aan het Groninger Museum. Deze collectie wordt ook wel de Nanking Cargo genoemd.

zondag 28 december 2014

Friese dame Baard in Indiaas museum

In het boek VOC in India van sneuper Bauke van der Pol staan diverse Friezen vermeld. De
Dokkumer gebroeders Canter Visscher, over wie hij apart Mallabaarse Brieven publiceerde, komen prominent in het boek voor. Het Rijksmuseum heeft vele afbeeldingen, afkomstig van Adrianus Canter Visscher.
In India is nog een enorm grafmonument bewaard van Tammerus Canter Visscher. Tammerus was ‘secunde’, de tweede man, van het VOC-gewest Bengalen.
Van der Pol noemt ook anderen.
Zo komen in Indiase musea werken voor van Friese kunstschilders, zoals (mogelijk) Wybrand de Geest. In het Baroda Museum Vadodara Gujarat zou een schilderij moeten hangen van een Friese dame uit circa 1630 die een familiewapen toont dat vermoedelijk tot de familie Baard behoort (en gezien de molensteenkraag misschien nog iets eerder te dateren is).
Ook heeft ze naast zich op tafel een prachtige familiebijbel met weelderig zilverwerk
Kijk voor het familiewapen de online database met Friese familiewapens van Hessel de Walle er maar op na: de halve Friese adelaar en drie sterren, gescheiden door een wassenaar (halve maan) komt voor op diverse voorwerpen van de familie Baard rond 1600, zoals grafstenen en lepels.
De Stichting Cultuur Inventarisatie heeft over de schilderijen in India een uitgebreid rapport opgesteld en scans met beschrijvingen gemaakt.
Maar welke dame uit de familie Baard is het precies? Of komt ze toch uit een andere Friese familie?

woensdag 24 december 2014

Liefdesbrieven uit Feitsma-archief over Eerste Wereldoorlog

Het blad voor Vrienden van Tresoar, genaamd Letterhoeke, meldt in een artikel van Ids de Jong dat uit de nalatenschap van oud-hoogleraar Frysk aan de VU in Amsterdam, Tony Feitsma (1928-2009) vele brieven zijn geschonken.

De brieven bevatten de correspondentie tussen Sytske Bierma en haar vriend Durk Feitsma tijdens de Eerste Wereldoorlog.
Durk was tijdens WO1 gelegerd in Fort Vuren, bij Gorinchem. Zowel de brieven van Sytske aan Durk als de retourbrieven zijn bewaard gebleven en nu in de collectie van Tresoar.
Ook zit er een fotoalbum bij met afbeeldingen van Brantgum, waar Tony Feitsma geboren werd. Het materiaal is geschonken door het echtpaar Piet en Bea Jellema-Visser uit Nieuwe Niedorp.
Zie ook het online Feitsma Fuuns fwar it Frysk.
Wellicht mooi bronmateriaal voor onze Eerste Wereldoorlog-expert Kees Bangma!

dinsdag 23 december 2014

11en30 NGV Friesland met themanummer Criminele Voorouders

Mededelingenblad 11en30 nummer 77, jaargang 20, januari 2015 van NGV Friesland is een themanummer over Criminele Voorouders.

Tresoar heeft prachtige dossiers van de Criminele Sententies die zeer interessant zijn voor genealogen. Zie voor een index van het Hof van Friesland 1700-1811 ons overzicht met namen.
Zie ook bv Criminaliteit in Kollumerland of Criminaliteit in Dantumadeel.

Inhoudsopgave:
- Tseard Bakker (1863-1943), in rimpen mantsje ut de Walden.
- Roelof Franses crimineel?
- Jan de Boer, tussen crimineel en kansloze.
- De ouders van Maria Catharina Piron.
- Een dappere vrouw met veel pech?
- De vader verbleef in het tuchthuis. Wytze Jeens.
- Criminele voorouder. Taeke Brandts, Surhuisterveen.
- Criminele gein. Jacob Noordstra, Elias Hommes en Andries Doem/Daum.
- Bernardus A.A. Geestman in tweevoud.
- De vagebond en de bigamiste, Klaas Davids en Saakje Alberts (Stiens).
- Zo woonde Jan Nannes (Workum), met dank aan Claas Claasens (Marrum), kleine crimineel.

zondag 21 december 2014

Monumentenroute langs 24 historische panden in Kollum

Zaterdag 13 december om 10:00 uur opende wethouder Jelle Boerema samen met burgemeester Bearn Bilker (beide lid van onze vereniging) de Monumentenroute langs vierentwintig historische panden in Kollum.

De opening vond plaats bij de Oudheidkamer, Eyso de Wendtstraat 9 te Kollum. Het gemeentebestuur van Kollumerland c.a. heeft een route laten ontwikkelen, waarbij de inwoners en bezoekers extra worden geattendeerd op de vele rijksmonumenten en de geschiedenis van Kollum. Dit project is gerealiseerd met financiële steun van de Provincie Fryslân.

Wandeling
Na de officiële opening werden alle belangstellenden uitgenodigd om onder deskundige leiding van architect Broor Adema een wandeling langs de bijzondere gebouwen in Kollum te maken. Het bureau Loft ruimtelijke ontwikkeling en Adema Architecten hebben de rijke historie van Kollum onder de aandacht gebracht door een historische wandelroute in Kollum te ontwikkelen. Een route bedoeld voor de eigen inwoners, bezoekers, toeristen en liefhebbers van architectuur, cultuur en historie. Dit hebben zij gedaan in samenwerking met de stichting Erfgoed Kollumerland, ondernemersvereniging HIM, Plaatselijk Belang Kollum en de gemeente. Doel is de historie leefbaar te houden, de rijksmonumenten onder de aandacht te brengen en ook om meer bezoekers naar het centrum te trekken.
 
Monumentenroute
De monumentenroute voert de bezoekers langs de eeuwenoude geschiedenis van Kollum. Op ieder monumentaal pand is een plaquette (overzichtsbord) bevestigd met  hierop historische informatie over het gebouw en/of een aanduiding van de bijzondere eigenschappen. Ook is op deze wijze aandacht besteedt aan de Wallen en het voormalige Rechthuis in Kollum.

Kollum, een stukje geschiedenis
“Kollum is een dorp met een rijke geschiedenis en monumentale gebouwen. De historische dorpskern van Kollum is goed bewaard gebleven en samen met de diverse monumentale gebouwen lijkt het alsof de tijd hier heeft stilgestaan. Een stukje geschiedenis, maar zeker geen museum. Het bruist hier van de levendigheid!”
U kunt de historische wandelroute Kollum als pdf downloaden.