De Sneuper 130, juni 2018, met eendenkooien, Tjessens en confessies

Het zomernummer van ons verenigingsblad De Sneuper, nummer 130, heeft als cover de eendenkooi
in de polder van Ternaard.

In het omslagartikel neemt Gerard Mast ons opnieuw mee in de wereld van de eendenkooien; dit keer in voormalig Westdongeradeel.
Kees Bangma geeft een voorproefje van het boek over Friesland en de Eerste Wereldoorlog met een doofpotartikel over Wierumer vissers.
Reinder Tolsma beschrijft de vergane glorie van het buiten Tjessens bij Holwerd en Rudolf Broersma beeindigt de beschrijving van de dorpswapens van Dongeradeel met Waaxens, Wetsens en Wierum.
Thijs Gras beschrijft een stranding op ‘de rotsen’ van Ameland en redactielid Theo Delfstra haalt de schoolbesmetting uit Ee, tussen de wereldoorlogen, uit de vergetelheid.
Een bijzondere vondst was de inscriptie in een Album Amicorum van de schoonheid Lisck van Eysinga (van het mooie portret dat in Kollum getoond werd), die tussen haar twee huwelijken nog een aanbidder gehad blijkt te hebben (uit de familie Van Aylva)! Wibo Boswijk en Hans Zijlstra doen verslag van de pikante zaak.
Jan Gaasterland reageert op de ‘opskuor yn Morra’ in De Sneuper 124.
Frans Thuijs tenslotte doorzocht de ‘Confessieboeken’ van het Stadsarchief Amsterdam op kruimeldieven tot moordenaars uit Noordoost-Friesland.

Zo is De Sneuper 130 afwisselend en interessant voor iedereen, maar natuurlijk kan uw artikel daaraan bijdragen in een volgend nummer... Want wij blijven afhankelijk van de kopij van onze leden. Stuur dus vooral uw (genealogische of streekhistorische) bijdrage in! De kopijvoorwaarden kunt u online inzien.

De najaarsledenbijeenkomst zal waarschijnlijk bij het Noordelijke Archiefdepot in Nuis plaatsvinden!

Inhoudsopgave:
HISTORIE & STREEKGESCHIEDENIS
- Eendenkooien in Westdongeradeel, Gerard Mast
- Opskuor yn Morra: een reactie, Jan Gaasterland
- Noordoost-Friezen in Amsterdamse confessieboeken, Frans Thuijs
- Dood Wierumer vissers in de doofpot, Kees Bangma
- Tweede liefde van Lisck van Eysinga, Wibo Boswijk/Hans Zijlstra
- Help, we slaan op de rotsen bij Ameland!, Thijs Gras
- De vergeten schoolbesmetting in Ee, Theo Delfstra

GENEALOGIE & FAMILIEGESCHIEDENIS 
RUBRIEKEN & COLUMNS
- COLUMN: Je mutte mar hoare...,Ihno Dragt.
- Vergane glorie: Tjessens te Holwerd/Waaxens, Reinder Tolsma
- Heraldiek, wapen van Waaxens, Wetsens, Wierum, Rudolf J. Broersma
 
DIGITAAL, ACTUEEL & VARIA  
- Museumbezoekje: Schierstins Veenwouden, Lisette Meindersma
- Ingeboekt: Pastorieën & Duivelse dillema's, Lisette Meindersma en Warner Banga 
- WEBSITE & -BLOG: Digitaal verhaal: Van Tinco to Sonttol, Hans Zijlstra

Op de Praatstoel 2: verhalen uit NOF. Bestel dit fantastische boek (leuk als kadootje)! Slechts 10 euro voor ruim 400 pagina's hardcover (plus verzendkosten 6,75 ivm dikte boek. Af te halen in Dokkum zonder verzendkosten).
 
Wilt u ook meegenieten van de interessante verhalen uit onze regio, dan kunt u zich eenvoudig aanmelden als lid (slechts 15 euro per jaar voor oa 4 x De Sneuper) via dit online formulier.

U kunt ook altijd een ruim van de belasting aftrekbare gift doen. Wij zijn immers een Algemeen Nut Beogende Instelling: Culturele ANBI. Voor donateurs van culturele ANBI’s geldt een extra giftenaftrek. Particulieren mogen in de aangifte inkomstenbelasting 1,25 keer het bedrag van de gift aftrekken. Ondernemingen die onder de vennootschapsbelasting vallen, mogen 1,5 keer het bedrag van de gift aftrekken in de aangifte vennootschapsbelasting.
Dus een particulier die 1000 euro schenkt mag 1250 euro van de belasting aftrekken, een bedrijf zelfs 1500 euro.

Brieven van Agatha, jonkvrouwe van Groot Terhorne te Beetgum

Onlangs kwam bij uitgeverij Bornmeer het aardige boekje Geen honinck soet sonder bitter gal uit. In deze nieuwe publicatie worden de brieven behandeld van Agatha Tjaerda van Starckenborgh (1620-1670), stammend uit een oud adellijk Fries geslacht.
Zij was getrouwd met Georg Frederik thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg; het echtpaar woont op Groot Terhorne te Beetgum, of ‘Horn’, zoals zij hun huis zelf noemen. Het is een van de centra van de Friese adel.

Als een rode draad door het verhaal loopt de correspondentie met de Duitse zaakwaarnemer Michael Buschius (Von dem Busch), die voor de familie moet uitzoeken en bewijzen dat ze recht hebben op een deel van de erfenissen van de Duitse tak van de Thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg familie. Ook moest hij een oogje in het zeil houden op de studerende zoons Johan Georg en Georg Wolfgang in Heidelberg, waar ook een neefje studeert, voordat ze op een grand tour door Europa gaan. Als ondersteuning werden er hals over kop allerlei familieportretten gemaakt of gereproduceerd.
In feite was Buschius een vroege sneuper die de genealogie van de familie moest publiceren, maar wel voor het behalen van financieel voordeel. Want ondanks de vele bezittingen in landerijen en onroerend goed leidt de familie een wankel bestaan op het gebied van financiën en gezondheid.

De mannen zijn vooral op oorlogspad en uiteindelijk komen de beide zoons dan ook jammerlijk om het leven in de Slag bij Seneffe (boven Charleroi) op 11 juli 1674 tussen de geallieerde Spaanse, Staatse en keizerlijke troepen enerzijds en de Fransen onder de prins van Condé anderzijds.
Dit wordt op een prent van Romeyn de Hooghe pijnlijk verbeeld. Onder nummer 17 liggen de broers geveld vooraan in het strijdgewoel, terwijl iets verderop in de stofwolken in het midden van de afbeelding nog de ontzaglijke generaal Hans Willem baron van Aylva (nummer 6, De Generael Alua) moet bewegen, die bij de slag slechts gewond raakt.
Het regiment Nassau-Friesland werd op een heuvel ingesloten en op meedogenloze wijze in de pan gehakt door de Fransen. De kogel uit het lichaam van zoon Johan is in een doosje opgestuurd naar de familie in Friesland. Het doosje is nog bewaard in het familiearchief bij Tresoar maar de kogel is verdwenen.
"Hij suipt hem nu alle dagen strontvol", zei Agatha Tjaerda v Starckenborgh over de labiele stadhouder Willem Frederik van Nassau-Dietz. Haar zoons verkeerden in zijn nabijheid en dat deed de moeder constant vrezen dat ook zij zich teveel aan de alcohol zouden laven.
In zijn dagboeken (online als Gloria Parendi) is Willem Frederik ook heel openhartig over zijn alcoholgebruik en bezoek aan dames van lichte zeden. Op p. 669 schrijft hij: verloopen in dronckenschap eens oft tweemahl en dahrnae in hoereri seuvenmahl op het lest van de maent; ick weet niet, hoe ick den duyvel, de werelt, mijn vleesch sooveul ruym heb gegeven en mij soo laeten vallen, [...] die mensch iss swack.

Agatha schrijft in 1665 over het ongeluk van graaf Johan Maurits van Nassau-Siegen bij Franeker, (na zijn bezoek aan de begrafenis van Willem Frederik), waar haar beide zoons Thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg bij betrokken waren! Gelukkig overleven ze het hachelijke avontuur.

Verder roddelt Agatha natuurlijk graag en heeft ze het o.a. over Hessel Meckema van Aylva en de ophef die zijn grote grafmonument in Holwerd veroorzaakte.

Ook de familie op Holdinga State in Anjum komt regelmatig ter sprake want er is een slepend conflict met neef Wilco Holdinga Thoe Schwartzenberg over een huwelijksbelofte.

Al met al een heel interessant inkijkje in de wereld van de 17e eeuwse Friese adel!

De Sneuper 124, december 2016, met Hessel van Meckema, vluchtelingen en Aylva-zilver

Het winternummer van ons verenigingsblad De Sneuper, nummer 124, heeft als coververhaal Vluchtelingen 1940-1945. Onze leden Doede Douma en Reinder Tolsma onderzoeken de stroom vluchtelingen en evacués (veel Zeeuwen!) die Noordoost-Friesland en met name Oostdongeradeel overspoelde tijdens de Tweede Wereldoorlog.

Nog maar zo'n 70 jaar geleden, maar de vragen die zij in hun inleiding stellen, zijn vandaag de dag nog steeds actueel! Zijn wij bereid te leren van onze geschiedenis? In de komende nummers meer over dit 'actuele' onderwerp.

In dit nummer van De Sneuper verder een hoog Wierumer-aak-gehalte: ons lid Eimert Smits F.A.zn (de oud-architect) raakte zo geboeid door de Wierumer aak en zijn voorganger de vissnik, dat hij een prachtig model op schaal bouwde.

Redactielid Lisette Meindersma zocht uit hoe diezelfde aak als windvaan op de kerktoren van Wierum terecht kwam en ontdekte dat een voorvader daar de hand in had. Achterop bovendien een mooie ZWART-WIT van Wierum uit de collectie van Hilda Bouta, die daarnaast haar veldpost uit WO I instuurde.

Natuurlijk heeft webmaster/-redacteur Hans Zijlstra weer een behoorlijk aandeel in een aantal artikelen: hij schrijft over de ontdekking van een schilderijtje van Wessel Ruwersma en van Van Aylva-zilver in Neerijnen en hij hielp Wibo Boswijk bij zijn onderzoek naar het (gerestaureerde) portret van een 'unknown young man', dat zo eerherstel voor Hessel van Meckama uit Kollum opleverde. Dit is een vervolg op een artikel in De Sneuper 119 over het pendant-portret van Lisck van Eysinga.
Onze vaste genealoog Mattie Bruining komt met haar genealogische lijn naar 'Sterke Jerke' (Heerke Tjerks Witteveen).

Zo is De Sneuper 124 afwisselend en interessant voor iedereen, maar natuurlijk kan uw artikel daaraan bijdragen in een volgend nummer... Want wij blijven afhankelijk van de kopij van onze leden. Stuur dus vooral uw bijdrage in! De kopijvoorwaarden kunt u online inzien.

Dat en nog veel meer in dit nummer van De Sneuper (en u kunt ook een digitale versie als gratis extra krijgen, laat het ons weten!):

Inhoudsopgave:
HISTORIE & STREEKGESCHIEDENIS
- Vluchtelingen in Oostdongeradeel (1), Doede Douma en Reinder Tolsma
- Schilderij Wessel P. Ruwersma, Hans Zijlstra
- Eerherstel voor Hessel van Meckema, Wibo Boswijk
- Van Aylva-zilver door Andele Andeles, Hans Zijlstra en Robbie dell'Aira
- Bouw van een vissnik, Eimert Smits Fa.zn

GENEALOGIE & FAMILIEGESCHIEDENIS
- Sterke Jerke, Mattie Bruining
- De windvaan van Wierum, Lisette Meindersma
 
RUBRIEKEN & COLUMNS
- COLUMN: Je mutte mar hoare...,Ihno Dragt.
- Veldpost WO I: Zingend naar Breda, Hilda Bouta 
 
DIGITAAL, ACTUEEL & VARIA  
- WEBSITE & -BLOG: Digitale rondreis, Hans Zijlstra

Op de Praatstoel 2: verhalen uit NOF. Bestel dit fantastische boek (leuk als kerstkadootje)! Slechts 20 euro voor ruim 400 pagina's hardcover (plus verzendkosten 6,75 ivm dikte boek. Af te halen in Dokkum zonder verzendkosten).
 
Wilt u ook meegenieten van de interessante verhalen uit onze regio, dan kunt u zich eenvoudig aanmelden als lid (slechts 15 euro per jaar) via dit online formulier.

U kunt ook altijd, zeker in deze kadootjes-decembermaand, een ruim van de belasting aftrekbare gift doen. Wij zijn immers een Algemeen Nut Beogende Instelling: Culturele ANBI. Voor donateurs van culturele ANBI’s geldt een extra giftenaftrek. Particulieren mogen in de aangifte inkomstenbelasting 1,25 keer het bedrag van de gift aftrekken. Ondernemingen die onder de vennootschapsbelasting vallen, mogen 1,5 keer het bedrag van de gift aftrekken in de aangifte vennootschapsbelasting.
Dus een particulier die 1000 euro schenkt mag 1250 euro van de belasting aftrekken, een bedrijf zelfs 1500 euro.
Wellicht kunnen we dan in 2017 het project Dokkum in 3D realiseren! 

Knielende beelden Van Aylva terug naar NH kerk Holwerd

Het is altijd een wens geweest van wijlen Sytse ten Hoeve om de prachtige beelden van een echtpaar Van Aylva terug naar Holwerd te brengen.

In de NH kerk van Holwerd bevindt zich het familiegraf van de adellijke Friese familie Van Aylva. Tijdens de grote nieuwbouw van de kerk rond 1780 bleef dit graf intact, inclusief grafplaat. Wel verdween het marmeren praalgraf met hek in de loop der tijd toen in 1795 de Bataafse Revolutie langsraasde. De overhuifde herenbank van de Van Aylva familie met vele prachtige houtsnedes is wel bewaard. Een paar beelden kwam na 1795 bij een boerderij in Oostrum terecht en later als tuinversiering bij boerderij Noord-Kleffens in Raard. De knielende beelden van een echtpaar (van wie de man in militaire outfit) stellen mogelijk de ontzaglijke generaal Hans Willem baron Van Aylva en zijn echtgenote Frouck Ulbes van Aylva voor. Het kunnen echter ook zijn ouders zijn, Hessel Meckema van Aylva en Elisabeth d'Althan, of de oom Ernst van Aylva.

De beelden zijn uiteindelijk in het depot van het Fries Museum terechtgekomen. In dit depot te Nuis zijn ze momenteel nog steeds opgeslagen, maar niet lang meer.
De stichting Alde Fryske Tsjerken liet weten dat de beelden waarschijnlijk voor de zomer van 2017 terug in Holwerd zullen zijn: "Architect Brouwer maakt een plan waarmee we naar fondsen gaan. Daarna uitvoering".
In november 2015 deed de stichting een bruikleenverzoek bij het Fries Museum dat inmiddels gehonoreerd is. Dit sluit ook aan op de trend bij musea om te gaan 'ontzamelen', het niet nodeloos in depot houden van stukken die er anders waarschijnlijk nooit meer uitkomen.

Wat dat betreft zou het misschien ook weer een poging waard zijn de gevelsteen uit 1613 van het geboortehuis van Foeke Sjoerds terug naar Ee te krijgen!

En nu we toch bezig zijn: ik ben met wethouder Pytsje de Graaf, in het kader van het project Suder-Ie, aan de slag om de herdenkingssteen uit 1671 van Ezumazijl nu eindelijk eens een gepaste plek bij de sluis terug te geven!

In het blad van de stichting Alde Fryske Tsjerken schreef Albert Reinstra een uitgebreid artikel over de Van Aylva beelden. Het themanummer 14 van 2016 is geheel gewijd aan artikelen van de hand van en over Sytse ten Hoeve (1945-2016). Hij was vele jaren bestuurslid van de Stichting Alde Fryske Tsjerken en overleed op nieuwjaarsdag. "Heel bijzonder is het artikel over de ridderbeelden van Holwerd. Het was een diepe wens van hem dat die terug zouden keren naar de Willibrorduskerk van Holwerd, nadat ze jarenlang in opslag lagen in het depot van het Fries Museum in Nuis."
Sytse ten Hoeve was ook degene die het coverartikel van De Sneuper 109 met Rococo uit Dokkum op Paleis Het Loo schreef. Hierin werd onthuld dat het oude interieur uit het Dokkumer hoofdpostkantoor thans de kamer van de directeur van Het Loo siert!

Update 26 november 2017: In het nieuwe boek Geen honinck soet sonder bitter gal, van Sieger Rodenhuis en Geertje Kingma, die gaat over de brieven van Agatha Tjaerda van Starckenborgh (1620-1670), getrouwd met Georg Frederik thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg, wordt op blz. 30 aannemelijk gemaakt dat het toch gaat om de ouders van Hans Willem baron van Aylva: Hessel Meckema van Aylva en Elisabeth d'Althan. Zij roddelt namelijk in een brief aan zaakwaarnemer Buschius over een smaadschrift tegen Hessel, drostambt van de stad Leer: Hier is nu wederom een Grouwelick pasquil van Hessel Aylva daer staet in van Stenenbidder, Suipvats ridder, Hoere jaeger, Hoorndrager, dat gaet om een Epitafum dat hij tot Holwert in de kerck heeft laeten maecken.
Vanwege de hoge kosten is het een zeer omstreden monument.

Update juli 2018: In samenwerking met Martin Engels, die de transcripties/vertalingen maakte, heb ik een Album Amicorum van Hessel Meckema van Aylva (rond 1631 in Orleans, Frankrijk) in de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag gescand, die nu beschikbaar is via http://www.mpaginae.nl/HZ/AlbumMeckama.htm 
Met meer dan 50 inschrijvers, waaronder diverse Friezen!

Hessel Meckema van Aylva,

Bonifatiusjaar 2016

Dokkumers zullen zich wellicht even achter de oren krabben: Bonifatiusjaren zijn toch altijd met een 4 in het jaartal? Zo was er in 1954 de nodige aandacht voor Bonifatius in Dokkum, waarbij diverse publicaties over Dokkum verschenen en bijvoorbeeld het schilderij van Hans Willem baron van Aylva terugkeerde naar Dokkum. Ook in 2004 waren er velerlei activiteiten en publicaties, zoals die van Hans Mol in De Vrije Fries.

Dus hoezo 2016? Nou dat zit zo: 1300 jaar geleden, in 716, zette de Britse zendeling Bonifatius, die eigenlijk Winfreth heette, voet aan wal in Dorestad (het huidige Wijk bij Duurstede). Sneuper Klaas Pera attendeerde mij op een artikel in het Algemeen Dagblad over de Bonifatius-herdenking in Wijk bij Duurstede. Ook is er een website met informatie over de herdenking.

Dorestad was in de tijd van de Vikingen (Wijkkoningen) de hoofdstad van het Friese rijk, dat zich uitstrekte van de Schelde (Scaldis) tot de Weser (grofweg van Antwerpen tot Bremen). In 719 veroverde Karel Martel, de koning der Franken, Dorestad op de Friezen.
Er komt een prachtig herdenkingsboek uit en er wordt een Bonifatius-monument onthuld op zaterdag 28 mei 2016.

Het boek Bonifatius in Dorestad staat onder redactie van Luit van der Tuuk en bevat bijdragen van professoren Paul Post en Anton Vernooij, dominee en auteur Pieter L. de Jong, bisschop Gerard de Korte en Kees Slijkerman.
Daarmee claimt Dorestad zijn connectie met Bonifatius, net als het Duitse Fulda, waar ik al eens over blogde.
Overigens was recent het jaarboek De Vrije Fries 2015 vrij kritisch over het boek De Friezen van Van der Tuuk.

Misschien een idee voor wethouder De Graaf om even contact op te nemen met de organisatie. Dan kan ook met het gloednieuwe, in Dokkum gebrouwen, Bonifatiusbier geproost worden op het Bonifatiusjaar!

Brander-kapitein Adriaen Jansz, alias Gloeiende Oven

Een van onze mooiste online bronnen is de digitale versie van het onderzoek van Eimert Smits

Slag bij Duins 1639

Fazn. (de gelijknamige neef van onze oud-redacteur) over de Admiraliteit van Friesland: De Friese Admiraliteit boven water
Met enige regelmaat raadpleeg ik deze bron als ik een naam tegenkom van een persoon van wie ik vermoed dat hij ooit gevaren heeft voor deze Friese vestiging van wat later de Nederlandse marine werd. Of als ik een afbeelding vind met ander personeel van de Admiraliteit, zoals raadsleden of de kamerbode Feike Klases van der Lei, vooral toen ze nog tot 1645 in Dokkum zaten.

Bekend is ook dat vele zeelieden die begonnen bij de Admiraliteit van Friesland later overstapten naar de VOC of WIC, of een van de andere Admiraliteiten in de Republiek. De vestiging Friesland leed eigenlijk constant een kwijnend bestaan en moest vaak geld en schepen lenen om überhaupt nog een beetje inzetbaar te zijn. Toch werd er aan een behoorlijk aantal heroïsche zeeslagen meegedaan, zoals bijvoorbeeld de Slag bij Gibraltar in 1607 , de Slag bij Duins in 1639, de Slag in de Sont in 1658 en de Tocht naar Chatham in 1667 waarin Hans Willem baron van Aylva het Friese smaldeel aanvoerde en Hendrik Bruynsvelt schout-bij-nacht was.

Qua naam springt echter een persoon boven alles uit: Gloeyenden Oven. Het was de bijnaam van Adriaan Jansz, die deze ontleende aan zijn faam als degene die branders uitrustte, vaak ondergebracht bij de Admiraliteit van Zeeland te Middelburg.
In de lijst van Varend Personeel onder de Admiraliteit van Friesland vinden we de volgende vermeldingen:
1636-1637. Gloeiende Oven op jacht Arnemuiden. Gewest Groningen onder Admiraliteit van Zeeland.
1639. 18 September op het jacht Arnemuiden onder eskader van Banckert. Gewest Groningen onder Admiraliteit van Middelburg. (Hij deed als konvooier mee aan de Slag bij Duins onder Maarten Harpertsz Tromp).
1652. Kapt. Gloeijende Oven op 12 Juli voor Wielingen met jacht De Jager.
1653. In Slag bij Nieuwpoort op 12/13 Juni op schip de Vrede(2) onder Admiraliteit van Zeeland, hoewel op Wikipedia vermeld wordt dat hij het later gezonken schip Neptunus onder zich had.