Sarcofagen in Friesland

Hedentendage zijn er nog steeds twee 11e of 12e eeuwse Friese sarcofagen in de buitenlucht van Beetsterzwaag te bewonderen.

Sarcofaag op particulier terrein Beetsterzwaag

In De Sneuper 117 hadden we een coverartikel over de 13e eeuwse sarcofagen van Westergeest. De auteur en expert op dit gebied, Piet Heinsbroek, is helaas inmiddels overleden, maar heeft waarschijnlijk ook over de sarcofagen van Beetsterzwaag gepubliceerd. Ik heb deze publicatie alleen nog niet kunnen achterhalen. Mocht u deze kennen, dan ontvang ik graag een digitale kopie.
Zoals je wel vaker ziet zijn de (vaak zandstenen) sarcofagen in de loop der eeuwen voor allerlei doeleinden, naast hun primaire, gebruikt. Als water- of voederbak voor vee, als tafel of als plantenbak.

De sarcofaag die nu bij een particulier in Beetsterzwaag naast de oprit ligt, lag ooit in Oud Beets naast een boerensloot en werd mogelijk als drink- of voederbak voor vee gebruikt. Een deel van het deksel is zelfs bewaard gebleven.
In 2005 werd er in Gytsjerk ook een sarcofaag-deksel gevonden.
De sarcofaag die nu bij de Tropische Kas in Beetsterzwaag ligt, heeft langere tijd in de gemeentelijke opslag gelegen en is daar vrij recent uitgehaald om nog een functie als plantenbak te hebben.

Sarcofaag Tropische Kas Beetsterzwaag

De mooiste sarcofagen in Friesland vindt u in het Kerkmuseum van Jannum bij Dokkum.

In De Vrije Fries nummer 84 van 2004 schreef Kees Kuiken een overzichtsartikel over deze Middeleeuwse zandstenen grafkisten in Westerlauwers Friesland. 

Update van ons lid Mattie Bruining, stichting Oud-Achtkarspelen: in Drogeham/ Buwekleaster ligt ook een sarcofaag, die nu als plantenbak wordt gebruikt. Zie afbeelding hieronder.

Ledendag Westergeest in teken van 3D, De Ikkers en middeleeuwse grafplaten

De Historische Vereniging Noordoost Friesland hield op zaterdag 16 april 2016 haar ledenvergadering in het MFC De Tredder in Westergeest. De wat merkwaardig buiten het dorp gelegen zaal bood voldoende ruimte voor de ca. 50 belangstellenden.
Tijdens de vergadering werd er over het mogelijke Project Dokkum in 3D gesproken. De ledenvergadering gaf aan dat daar nog wel het nodige huiswerk voor gedaan moet worden en goed naar de financiering gekeken moet worden, voordat de vogelvluchtkaart van Geelkercken uit 1616 overeind gezet mag worden.
Ook werd een nieuw kandidaat-bestuurslid, de heer Bootsma, benoemd en begroette Piet de Haan namens de redactie de nieuwe redactieleden Lisette Meindersma en Nykle Dijkstra.

Hans Zijlstra vertelde over de vele vondsten die ontstaan door het delen van informatie uit onderzoek en de contacten met internationale experts, zoals de onlangs op een veiling opgedoken 2 Amelander ramen uit de NH kerk te Hollum, waarover een artikel in de komende Sneuper zal verschijnen!

Na de lunch hield Oebele Vries een boeiende lezing over de geschiedenis van Westergeest. Jacob Roep maakte deze video-opnamen.
Naast Holwerd en Dokkum was Westergeest de derde primaire parochie die gesticht werd in de middeleeuwen in Noordoost Friesland. De plaats ligt op een zandeiland met daarop vroeger een (heilig) bos. Bij archeologische werkzaamheden rond de kerk van Westergeest is ooit een hele grote zwarte steen gevonden die mogelijk als voorloper voor religieuze doeleinden werd gebruikt. Oebele Vries is nog steeds op zoek naar het Archeologisch Rapport dat in 1956 is gemaakt en waarover alleen Halbertsma summier publiceerde (bij het Noordelijk Archeologisch Depot in Nuis kon zelfs Ernst Taayke niets vinden). Laat het ons weten als u weet waar het is!

Vervolgens werden tijdens een wandeling het bijzondere cultuurlandschap van De Ikkers en de eeuwenoude Hervormde kerk bezocht. De Ikkers zijn lange smalle percelen bouwland met greppels, die nog steeds goed in het grasland te zien zijn. In november 2013 maakte Jeroen Wiersma aan de Rijksuniversiteit Groningen een scriptie over dit fenomeen Ikkers (online te lezen als pdf).
Vries wees ook aan hoe het lijkpad liep, tussen twee knotwilgen door en via de weilanden naar de kerk. Deze Romaanse kerk heeft vele sierbogen aan de buitenkant en een vroegere kapel in de uitbouw wordt met een lichte steen aangegeven. Vlakbij de kerk is ook nog een wel of poel waaraan bijzondere krachten worden toegeschreven.
In de kerk vallen de bijzondere middeleeuwse (13e eeuw) muurschilderingen op en de grafplaten uit de 11e tot 13e eeuw! In De Sneuper 107 schreven we hier eerder over.
Een uitgebreide fotoreportage van Hans Zijlstra en Henk Aartsma kunt u bekijken in ons online foto-album, waarin ook 2 filmpjes met opnames in de kerk van o.a. de toelichting door Oebele Vries.

En vergeet u niet gehoor te geven aan de oproep om digitale namenlijsten en andere scans beschikbaar te stellen voor op onze website. Het zou zonde zijn als uw noeste sneupwerk verloren zou gaan, dus mail het ons!
Anders kunt u altijd nog een fiscaal interessante schenking doen aan ons als culturele ANBI.

Komt allen tezamen: Ledendag in Westergeest met lezing Oebele Vries

Op zaterdag 16 april 2016 houden we weer de ledenvergadering met een mooi middagprogramma. Introducees en belangstellenden voor het middagdeel zijn welkom!

Agenda
1.    Opening
2.    Mededelingen
3.    Vaststellen verslag jaarvergadering 2015

4.    Project Dokkum in 3D
We zijn samen met enkele partnerorganisaties al enige tijd bezig met de voorbereidingen van het project ‘Dokkum in 3D’ (vergelijkbaar met wat al eens gedaan is voor Leeuwarden in 3D op basis van de kaart van Sems). In de vergadering vertellen we meer over onze plannen.

5.    Jaarverslag secretaris
6.    Jaarverslag penningmeester
7.    Verslag kaskommissie
8.    Jaarverslag redactie & webmaster

9.    Bestuursverkiezing

Onze voorzitter Haije Talsma heeft aangegeven te stoppen als voorzitter van onze vereniging. Hierdoor ontstaat een vacature in het bestuur. Wij roepen leden op om zich aan te melden als bestuurslid. De voorkeur gaat uit naar een kandidaat voor de functie van voorzitter, ook een andere invulling is mogelijk. Aanmelding als kandidaat is mogelijk bij één van de bestuursleden tot de aanvang van de vergadering. 

10.    Rondvraag

12.30     uur  Lunch en tijd om bij te praten

13.30 uur   Lezing over Westergeest en korte excursie naar ‘de Ikkers’
Dr. Oebele Vries (oud-docent Rijksuniversiteit Groningen en lid van onze vereniging) beet zondag 3 april in Kimswerd in het kader van het grootscheepse Grutte Pier verwantschapsonderzoek het spits af met een verhaal waarin hij Grutte Pier plaatst in de context van de politieke en maatschappelijke situatie van zijn tijd. Op 16 april zal hij ons meer vertellen over de historie van Westergeest. Daarna gaan we naar buiten voor een korte excursie.
Bekijkt uit ook nog even digitaal De Sneuper 107, met een prachtig artikel over de middeleeuwse grafplaten in de NH kerk te Westergeest.

15.00 uur  Sluiting met koffie en thee

Graag even opgeven vóór 13 april bij de penningmeester  (via 0512-778708 of liever nog per e-mail: penningmeester@hvnf.nl)

Tijd:    16 april 2016, inloop 10.00 – 10.30 uur
Plaats:     Dorpshuis / MFC "De Tredder" Westergeest
Eelke Meinertswei 33
9295 KB Westergeest

Het bestuur nodigt een ieder van harte uit om hier bij aanwezig te zijn. 

Genealogische puzzel: Vragen rond de letterlap van Wytske Popes uit 1751

Museum Dokkum kocht in 2015 een letterlap die gemaakt is door een meisje uit Noordoost Friesland.
De lap werd gemaakt in 1751 door 'WITSKE POPES OUD 11 IAER'.
Dit is Wytske Popes of Poppes, geboren in Oudwoude/Westergeest.

Op de lap staan de initialen van haar ouders PI en AI;
voorts IP, VP, RP, TP, en EP.
Wie kunnen dat zijn (allemaal patroniem Po(p)pes waarschijnlijk)??

Directeur Ihno Dragt vond zelf een begin op Allefriezen.nl:

Doopboek Hervormde gemeente Oudwoude en Westergeest 22 april 1736
Dopeling: Wytske.
Vader Pope of Poppe Jans en moeder Antje Jans.

Maar waarschijnlijk overleed zij jong want op 4 augustus 1740 wordt weer een Wytske Poppes gedoopt in Oudwoude/Westergeest, met als vader Poppe Jans.
Dit moet de dame van de letterlap zijn! (De J en de I zijn als letter hetzelfde).

Zou dit het huwelijk van de ouders zijn? Trouwregister Hervormde gemeente Buitenpost Lutjepost, 30 november 1721, derde proclamatie. Bruidegom: Poope Jans wonende te Buitenpost. Bruid: Antie Jans wonende te Triemen.

Alleen een vader Poppe Jans wordt genoemd bij de andere dopen:
Op 28 mei 1724 wordt te Buitenpost gedoopt: Fookel (Vookel?).
Op 11 april 1727 wordt te Kollum gedoopt: Janke
Op 19 december 1728 wordt te Kollum gedoopt: Janke
Op 26 juni 1740 te Kollum: Nieske.
Omdat onze Wytske ook rond die tijd gedoopt wordt lijkt de Kollumer Poppe Jans met zijn kinderen af te vallen.

Hoewel Poppe als voornaam logischer lijkt is er wel degelijk in deze contreien sprake van een voornaam met 1 P: Pope. Deze komt voor in de familie die later de naam Hiemstra aanneemt. Zo heb ik in een zijtak van mijn stamboom ook een Reinou Popes Hiemstra, die getrouwd was met Harke Martinus van der Velde. In de praktijk zal Pope of Poppe wel door elkaar gebruikt zijn.

Verdere aanknopingspunten:
Genoemd op 19 februari 1757 als weeskind in de autorisatieboeken van Kollumerland.
Ouders: wijlen Poppe Jans en Aatje Jans. Hij: woonachtig op de Triemen onder Westergeest.
De curatoren zijn dan: Alle Jans en Rienck Wibes, beiden huisman te Oudwoude.
De weeskinderen uit het gezin:
Wijpkjen Poppes oud 23 jaar
Wijtske Poppes 16 jaar (de leeftijd klopt met een geboorte in augustus 1740).

Autorisatieboeken Kollumerland 4 oktober 1735 (Weesboeken):
Poppe Jans, woonachtig op de Triemen, curator
Alle Jans, woonachtig te Oudwoude curator
Wijlen Rommert Feddes, woonachtig te Optwijzel, vader
Wijlen Trijntje Jans, moeder
Focke Rommerts oud 17 jaar weeskind

Mogelijk zijn Trijntje en Alle Jans zuster/broer van vader Po(p)pe Jans.

Bij de Volkstelling van 1744 zien we een Poppe Jans onder Westergeest met 5 personen, maar ook een Pope Jans in Rottevalle en een Poppe Jans in Kollum. Drie (bijna-)naamgenoten dus, dicht bij elkaar in de buurt, waarvan de laatste al eerder lijkt te zijn afgevallen!

Uit de Quotisatiekohieren van 1749 blijkt dat er nog twee naamgenoten Poppe Jans zijn, van wie er eentje in Oudwoude (een sobere arbeider) woont en de andere in Westergeest (een gemene boer)! Dat is dus even opletten geblazen met de genealogie!

Ons lid Reinder Postma heeft in zijn genealogische gegevens het nodige over Poppe Jans en de mannelijke lijnen naar de familie Hiemstra. Daar zit ook een Jan Popes bij die deelnam aan het Kollumer Oproer van 1797 waarover momenteel in Museum Dokkum een interessante tentoonstelling is. De genealogische informatie is echter niet genoeg om alle initialen te ontcijferen, en onzeker is natuurlijk of het wel de gezochte Po(p)pe Jans betreft.

Wie kan ons meer vertellen over de initialen en dus de genealogische puzzel oplossen van de mensen in de familie van Wytske Po(p)pes?

 

Update: Het lijkt er op dat Wytske en haar zus Wypkjen de naam Dijkstra als familienaam hebben gekregen. Klaas Pera en Piet de Haan vulden nog aan dat Wytske vermoedelijk trouwde met chirurgijn Leendert Johannes Stelwagen, toen ze al 50 jaar was. Uit dat derde huwelijk van Leendert Stelwagen zijn dan ook geen kinderen voortgekomen. Dat Poope Jans en Antie (Aatje) Jans haar ouders zijn, lijkt bevestigd in de overlijdensakte van haar zus Wypkjen Popes Dijkstra, die ongehuwd overlijdt te Kollum op 28-3-1814. De ouders zijn dus wel getraceerd, maar helaas niet de andere initialen op de merklap. Zie verder de volgende link: https://www.genealogieonline.nl/stamboom-helmantel/I19271.php 

Verder is het vreemd dat op 14 december 1798 in Dokkum het overlijden van de vrouw van Stelwagen gemeld wordt met als leeftijd 50 jaar. Dat zou dan niet kloppen met haar geboortejaar 1740. In het origineel staat ook 50 jaar, dus dat is ofwel een verschrijving (i.p.v. 58) ofwel toch een andere Wytske Poppes. We zoeken nog even door! 

Het Victoria&Albert Museum in London heeft ook een Friese letterlap uit 1751 in de collectie. Zo te zien met de initialen van (een echtpaar?) RS en SI en ook een MT.

1250 jaar Westergeest uitgebreid gevierd

Burgemeester Bilker van Kollumerland c.a. opent op woensdag 3 juni 2015 de viering van het 1250-jarig bestaan van Westergeest. Om 19 uur wordt met medewerking van Brassband De Bazuin het startschot gegeven voor 4 dagen jubileumfeest.

Hoogtepunt zal ongetwijfeld de reünie zijn voor (oud-)dorpsbewoners op zaterdag 6 juni 2015. Opgave voor de reünie kan digitaal via www.westergeest.net of telefoonnummers 0511-444312 of 0511-444726.

Het 1250-jarig bestaan vindt plaats op basis van aanwijzingen en aannames. Zo werden in 1870 meer dan duizend jaar oude 'skeletten van drie volwassen menschen' gevonden in de Aldswemmer bij Westergeest en ligt er nog een onbeschadigd gedeelte van een dijkwering uit ca 900. Waarschijnlijk wordt daarmee de Walddyk bedoeld.

De oude bijnaam van Westergeest, Foestrum, geeft ook te denken. Het zou een verbastering zijn van Fostera-hiem. De plek van verering van de Germaanse godheid Fosite of Fostera. De eerste zendelingen bouwden dit heidense heiligdom om tot een Christelijke kerk. Karel de Grote (742/747-814) speelde daarbij een belangrijke rol. Hij werkte zodoende aan een soort verlengstuk van zijn wereldlijke macht.

De monumentale sporen van 1250 jaar geschiedenis zijn nog steeds te zien. En dit unieke jubileum wordt aangegrepen om die dorpshistorie extra onder de aandacht te brengen. Liefhebbers van regionale en lokale historie zullen bijvoorbeeld zeer ingenomen zijn met de prachtige informatieborden die verspreid door het dorp staan. Daarop staat kort de geschiedenis beschreven van de lokatie waar het bord staat. Een QR-code op de borden verwijst naar uitgebreidere informatie.

Er is het afgelopen jaar druk aan het programma gewerkt. Westergeest heeft er van alles aan gedaan om een geweldig jubileumfeest neer te zetten. Veel initiatieven en ideeën zijn uitgewerkt in een prachtig feestprogramma. Houd voor de ontwikkelingen de website www.westergeest.net in de gaten!


Kijkt u ook voor historische informtatie en de geschiedenis van Westergeest in zeven vensters, op het Hystoblog.

Boek Foestrum voor burgemeester Bearn Bilker

Geschiedenis Westergeest beschreven vanaf prehistorie tot na Tweede Wereldoorlog.

Op vrijdag 16 november aanstaande krijgt burgemeester Bilker van Kollumerland c.a. het eerste exemplaar van “FOESTRUM” aangeboden uit handen van schrijver Ybele Steenstra. “FOESTRUM” is een Nederlandstalig boek over de geschiedenis van Westergeest en haar inwoners. Het is een waardevolle aanwinst voor iedere inwoner van Westergeest en voor iedereen die geïnteresseerd is in regionale geschiedenis. Nog niet eerder is de geschiedenis van dit dorp op deze manier beschreven.

Naast de soms amusante, blijde en droevige gebeurtenissen van dorpsbewoners schrijft Steenstra – zelf oud inwoner van Westergeest en enthousiast sneuper en liefhebber van regionale geschiedenis – uitgebreid over de vroegste historie: “Diep en vaak onherkenbaar verscholen achter [pre]historische nevelen van voorbije tijden, zijn fundamenten te vinden van wat we nog steeds denken te zien en horen. Mystieke gebeurtenissen, oeroude gebruiken en vroeg-historische namen waarvan klanken in het hedendaagse terug lijken te komen. Foestrum, de tweede naam van Westergeest, lijkt zo’n rechtstreekse echo te zijn uit die vervlogen tijden. Verkaveling rondom ons dorp lijkt zijn oorsprong te hebben in tijden van rondom of vóór onze jaartelling”.

Zo worden in dit rijk geïllustreerde boek de vroeg-middeleeuwse vaarroute ten zuiden van het dorp beschreven evenals de paden en wegen die dwars door de huidige verkaveling heen kruislings samenkomen bij de kerk. Tussen alle lokale gebeurtenissen en verhalen door worden ook heel kort meer en minder belangrijke [inter]nationale gebeurtenissen aangestipt. Daardoor krijgt de lokale historie een plekje in en tussen het regionale, landelijke en soms zelfs internationale beeld.

Liefhebbers van [de] regionale geschiedenis kunnen zeer ingenomen zijn met dit boek van Ybele Steenstra, die heel nauwkeurig te werk is gegaan en het boek heeft voorzien van verklarende of verduidelijkende voetnoten en enkele aanvullende aantekeningen.

De prijs van het boek, dat gedrukt is bij TELENGA MEDIA, is laag gehouden en bedraagt € 15,00. “FOESTRUM” is vanaf 16 november verkrijgbaar maar nu al te bestellen via www.foestrum.nl, via 06-51291434 of bij Heine Steenstra, Brede Ikker 10 te Westergeest.

Roots Gerrit Komrij in Noordoost-Friesland

In het oktobernummer 2012 van het maandblad van de NGV, Gens Nostra stonden deze keer diverse bijdragen uit Friesland. Zo was er een lange lijst van Frieslands rijksten in de 19e eeuw, op basis van de Memories van Successie die Tresoar gedigitaliseerd heeft, in een artikel van D.A. Zeilmaker: De ‘Quote 200’ van Friesland in de eerste helft van de 19de eeuw. De memories van successie in Friesland 1818-1856. De rijkste was een dame: Cecilia Johanna van Scheltinga die in 1848 op 93-jarige overleed te Leeuwarden met een saldo van de nalatenschap van 956.580 gulden. De rijkste Dokkumer in de lijst is Johanna Susanna de Vries, die in 1841 410.368 gulden naliet. Een mooie bron voor genealogen dus die memories van successie!

Antonia Veldhuis uit Veenwouden (familie van ons Canadese lid Keimpe) had een interessante bijdrage VOC-maten Dotingh en Huijssloop, een levenslange vriendschap in de eerste helft van de achttiende eeuw, over twee VOC-matrozen die aan boord gingen als twee mannen maar een tijdje later huwden (de ene man bleek een vrouw te zijn)! Wiggert Anneus Dooting was een Leeuwarder die in 1737 bij de VOC aanmonsterde op de Petronella Alida.

En naar aanleiding van het recente overlijden van de dichter des vaderlands, Gerrit Komrij, was zijn kwartierstaat uitgezocht en gepubliceerd door Harmen Snel en Arie Jan Stasse: Bij de kwartierstaat van Gerrit Komrij (1944-2012). Dan zie je direct dat vanaf zijn grootvader Melle en daarvoor de mannelijke lijn uit Noordoost-Friesland komt. En wel uit de omgeving van Kollum: Oudwoude en Westergeest. De dichter had dit zelf overigens al eens tijdens een avond in 2002 te Leeuwarden 'onthuld'. De kwartierstaat vermeldt abusievelijk dat zijn grootvader Melle Komrij in Kollum is geboren maar dat moet Oudwoude zijn, zie het maar in de geboorte-acte op AlleFriezen.nl !
Voorvader Jarig Wijbes nam in 1811 te Oudwoude familienaam Komrij aan, zie http://www2.tresoar.nl/genealogie/naamsaanname/toonna.php?inv=29_37&mairie=Oudwoude&folio=45&verso=v&achter=ja
Er was verder maar 1 ander persoon die in 1811 de familienaam Komrij aannam en dat was Mark (Murk) Wybes uit het naastgelegen Westergeest, een broer van Jarig. Dat betekent in feite dat alle nu nog levende mensen met de achternaam Komrij familie van de dichter zijn. In 1832 bezaten de families Komrij nog steeds veel land in Westergeest en Kollum (HISGIS).
Jarig Wijbes Komrij, landbouwer te Oudwoude, was getuige van het Kollumer Oproer in 1797: zie de lijst met inwoners van Oudwoude die ons lid Reinder Postma maakte.

De genealogie van Gerrit Komrij (ook de variant Kommerij) voert waarschijnlijk terug tot begin 16e eeuw, nog steeds rond Kollum en Westergeest. Het Meertens Instituut verklaart de naam als toponiem. Ik denk dat het is afgeleid is van Kollumerrijd (de (water)weg naar Kollum) of rijd bij de kom (haven) of iets dergelijks, net als het nabijgelegen Kommerzijl waarschijnlijk is afgeleid van zijl bij de kom. De kaart van Schotanus uit 1718 van Kollumerland is hierbij een interessante om even te bekijken.

Sneuper 107 met coverartikel 13e eeuwse sarcofagen

Deze week valt Sneuper 107, september 2012, weer bij onze leden op de mat. Het coverartikel van de heer Piet Heinsbroek behandelt deze keer de unieke 13e eeuwse grafplaten in de kerk van Westergeest.

Een prachtig stuk over een soldaat uit de Eerste Wereldoorlog, Frans Bosmans, die in Dokkum is begraven werd geschreven door Kees Bangma.
Uniek zijn ook de brieven aan de familie van VOC commandeur Jan de With en zijn vrouw Wikjen Minnema. Hieruit kwamen de families Van Haersma de With en Mulier, bekend van sportpionier Pim Mulier, voort. Geert van der Veer schreef er een interessant artikel over.

Inhoudsopgave:

HISTORIE & STREEKGESCHIEDENIS
- Grafplaten in de kerk van Westergeest, Piet Heinsbroek
- Frans Bosmans: voor altijd in Dokkum, Kees Bangma (soldaat uit Belgie tijdens Eerste Wereldoorlog)

GENEALOGIE & FAMILIEGESCHIEDENIS
- Jan de With & Wikje Minnema, Geert vd Veer
- Avercamp & Schrader, Andre Staal

RUBRIEKEN & COLUMNS
- COLUMN: Je mutte mar hoare..., Ale Hansma
- BONIFATIUSBEELDEN: De eerste Europeaan, Lammert de Hoop
- HERALDIEK: Heraldiek als hulpwetenschap, Rudolf Broersma
- DIACONIEREKENINGEN: Kiestra - Ferwerda, Piet de Haan

DIGITAAL & ACTUEEL & VARIA
- Digitaal verhaal: website en blognieuws, Hans Zijlstra
- Wat staat er te geschieden (agenda)

Wilt u ook meegenieten van de interessante verhalen uit onze regio, dan kunt u zich eenvoudig aanmelden als lid (slechts 15 euro per jaar) via dit online formulier.