Gebedenboek uit 1540 van nonnen Van Burmania geveild

Afgelopen woensdag, 23 november 2016, werd bij veilinghuis Bubb Kuyper in Haarlem een Fries gebedenboek uit 1540 geveild.

Lot 2370, Middeleeuwse manuscripten, Gebedenboek. Richtprijs €1,000 - €1,500.

Beschrijving:
Manuscript in Middel-Nederlands op papier, Friesland, ± 1540 (2), (238) LVS., Rode en zwarte inkt, littera hybrida, 16 regels per pagina, afmeting ± 14,5x10 cm., Gerubriceerd in rood en blauwe inkt, twee miniaturen in zwarte inkt, beeltenis van de zon en de maan, tafels, contemp. blindst. kalf m. eenvoudige messing gespen. - Met veel manuscript aantekeningen; boekblok los; eerste drie katernen en een paar volgende bladen gerepareerd met plakband die is verslechterd en zeer plakkerig, en beschadigde originele marges; een blad in tweeën gesneden; een paar blaadjes watervlekken in marges, tekst niet beschadigd. Binding versleten / beschadigd .; hoeken laten zien; rugeinden gespleten.

Dit mooie gebedenboek, met een specifieke kalender, behoorde tot twee leden van de familie Van Burmania, een adellijke familie uit Friesland. Een hedendaagse manuscript annotatie stelt dat dit boek toebehoorde aan Sitke van Burmania (22 april 1536 - 26 oktober 1605) en Ansck van Burmania (27 augustus 1539 - 7 februari 1579), twee zussen, uit een gezin van 6 kinderen van Bocke van Burmania en Frouck Poppesdr van Heemstra. De stamboom is opgeschreven op blad 12r.
De twee zussen waren nonnen van het klooster van Bethlehem in Friesland. Het klooster is ontstaan ​​in de twaalfde eeuw en bloeide tot de reformatie in 1580. Het was een van de rijkste kloosters van Friesland. Dit is een opmerkelijk document, omdat zeer weinig documenten die werden gebruikt in Friese kloosters overleefden na de reformatie in 1580. Het manuscript wordt aangevuld op het einde met een laat 13de eeuw Latijns-fragment, versierd met goud, rood, blauw en groene inkt. Zie afbeelding PLAAT LXIX.

Klooster Bethlehem of Bartlehiem onder Oudkerk aan de Dokkumer Ee was de priorij van premonstratenzer vrouwen van ca. 1163-1580, Het werd gesticht vanuit Klooster Mariëngaarde, waarmee het klooster verbonden bleef. Na verval van het klooster volgde herstel door abt Taka Aebinga van Mariëngaarde (1485-1506), waarbij de witte kleding door zwarte werd vervangen.
Het gebedenboek was blijkbaar al wel bekend, want op de site van wijlen Simon Wierstra wordt in de genealogie Burmania bij Bocke van Burmania gemeld: Uit een gebedenboek bij 7-12-1553: “de edele vrome Bocko van Burmania ….. ende is begraven to Edens in die kerke” (GJB 2000-141). In het Genealogysk Jierboek van de Fryske Akademy van het jaar 2000 is er dus al over gepubliceerd.

Tresoar heeft nog een ander prachtig manuscript uit deze familie, het middeleeuwse Burmaniaboek gedigitaliseerd en online staan.

Het gebedenboek is ook vergelijkbaar met het boek uit 1561, dat geschreven is in klooster Sion te Niawier door Teth Bolta.

Benieuwd wie het Friese manuscript uiteindelijk voor 1800 euro heeft gekocht. Een brief van Anne Frank ging op dezelfde veiling voor 140.000 euro  weg.

Dokkum, bolwerk van het noorden

In 1954 gaf de Fryske Akademy, ter gelegenheid van het 'Bonifatiusjaar' een boekje uit met de Friestalige titel Dokkum, Bolwurk fan it Noarden. Dit boekje hebben we nu als scan online gezet, als Deel 1 en Deel 2.
Na een inleiding van J.J. Kalma volgt een groot aantal artikelen (in het Fries en soms in het Nederlands) die de historie van Dokkum belichten. Over de naam Dokkum, het leven en de legende van Bonifatius, muziekmakers en het Dokkumer stadszegel. Ook het Dokkumer klooster en Dokkum als land- en zeestad en vestingstad komen aan de orde.
H.T. Obreen heeft het over de Dokkumer secretaris aan het einde van de 16e eeuw, Buwe van Jeltinga.
Er worden diverse afbeeldingen getoond, o.a. Dokkum op de kaart van Blaeu rond 1650.
In de loop der eeuwen hebben diverse vreemdelingen Dokkum beschreven tijdens hun reizen en die worden dan ook samengevat in een artikel. De beroemde Latijnse School van Dokkum komt aan bod in een verhaal over het onderwijs in Dokkum in de 17e eeuw. Verder komt het Dokkumer raadhuis aan de orde en Epo Sjuk van Burmania als burgemeester in 1738.
De Dokkumer vroedvrouw Catharina Schrader kan uiteraard niet ontbreken in dit Dokkumer historie-overzicht evenals kunstschilder Gosling Posthumus. Kijkt u op pagina 4 nog maar even naar de Inhoudsopgave.

Andere recent gescande boekwerkjes over de historie van (Noordoost-)Friesland:

- Nammen ut earder tiid. Namenlijst van mensen die voorkomen in de bijlagen Criminele Sententies Hof van Friesland, door RS Roarda.

- Salt wetter, swiet wetter. Over de zoetwatervoorziening door de eeuwen heen in met name Noordoost Friesland, door Ihno Dragt.

- De voormalige Admiraliteitsbehuizingen te Dokkum, door W.H. Keikes.

- It boek fan de swan. Swannejacht en swannemerken yn Fryslan, door Tsj. de Vries.

- Korte geschiedenis van het dorp Wetzens, door W.T. Keune.

- Geschiedenis van de Hervormde Kerk te Paesens.

- Vinea Domini, kerkgeschiedenis van Aalzum-Wetzens, door dominee J. ter Steege.

Niawier enthousiast over ledendag Historische Vereniging Noordoost-Friesland

Onder een prettig voorjaarszonnetje kwamen de leden van de Historische Vereniging Noordoost-Friesland bijeen voor de eerste ledendag van 2014, in dorpshuis Nij Sion te Niawier. Het dorp tussen Dokkum en de Waddenzee heeft een interessant verleden met het klooster Sion. Nog vele namen en plekken in het dorp herinneren aan dit klooster dat in de tijd voor de reformatie een van de vele in Friesland was. Zoveel zelfs dat het de provincie was met de meeste kloosters van allemaal!
Het feit dat Bonifatius in 754 na Christus met bruut geweld tot staan gebracht werd weerhield blijkbaar uiteindelijk de bisschoppen niet van een grondige kerstening van het voorheen weerbarstige gebied.
Maar na de reformatie, waarbij de eigendommen van de kloosters rond 1580 geconfisceerd werden en het

Oud-voorzitter Jan Walda met kloostermop

katholicisme officieel verboden werd (ook dat gebeurde grondig) bleef er weinig over van deze eertijds roemruchte plaatsen van devotie. Daarbij hoorde ook het in cultuur brengen van het land door de aanleg van dijken, het houden van vee en verbouwen van gewassen. Daarvoor werden echter met name lekenbroeders ingeschakeld, omdat de nonnen en monniken het vooral erg druk hadden met bidden.
Na de nodige verenigingsinformatie, waarbij in het kader van onze ANBI-erkenning (ja, u kunt belasting-gunstig aan ons schenken!) een beleidsplan gepresenteerd werd en de financiën werden toegelicht, evenals de redactieberichten en een verslag van de webmaster, was het tijd voor onze spreker en redactielid Hilda Bouta. Inmiddels was ook de uitgenodigde dorpsbevolking van Niawier aangeschoven, zodat het toeschouwersaantal ineens verdubbeld was van 50 naar 100!
In een levendig betoog beschreef zij hoe ze onderzoek heeft gedaan naar de familie Bouta/Bolta en de verbanden in en met de Friese adel. Hoogtepunt was de vondst van een religieus boek uit 1561 waarin Teth Bolta ook zelf een klein stukje geschreven lijkt te hebben. Van de maker/schrijver Augustinus van Leeuwarden blijkt uit dezelfde periode nog een boek bewaard te zijn, alhoewel hij toen te Wanswerd woonde.
Er werd gerefereerd aan een boek dat een dag eerder werd gepresenteerd over het voormalige klooster Klaarkamp (eveneens een klooster van de Cisterciënzer, schiere monniken) en dat er nog veel meer kloosters in de omgeving waren.
Voorzitter Haije Talsma noemde het ondersteunen van het initiatief van ons lid Einte Prins om de gesneuvelden bij het demonteren van een zeemijn uit de Tweede Wereldoorlog op passende wijze te herdenken. Mogelijk kunnen we bewaard gebleven en gedemonteerde zeemijnen uit de omgeving hergebruiken. Zowel op Ameland (bij museum Sorgdrager) als in Paesens (in een tuin) schijnt er nog een exemplaar te zijn.

Een van onze gasten had ook een interessante letterlap meegenomen van een dochter van de molenaar van Lioessens, Jeppe Harmens, van rond 1725. De lap vertoonde vele (regionale) overeenkomsten met een lap van Hilda Bouta maar had ook wel degelijk heel specifieke figuren en initialen. Doede Douma en Reinder Tolsma konden al de nodige aanvullende informatie geven over dit geborduurde familieverhaal!
Na de lekkere lunch nam onze oud-voorzitter Jan Walda het woord om een korte toelichting op de geschiedenis van Niawier en het klooster Sion te geven. Bij de kerk (zie het korte filmpje) is een oude priorzerk bewaard en op het voormalige kloosterterrein waar nu de boerderij/ pleats Kleaster Sion staat zijn ook nog resten van kloostermoppen teruggevonden. Een oude muur met blauwe verf in de boerderijschuur lijkt hiermee ook een link te hebben.
Na de excursie verzamelden de leden zich weer in het dorpshuis voor een afsluitend drankje. De stapel nieuwe boeken over het klooster Klaarkamp was binnen enkele minuten uitverkocht!
Ook de Sneuper 100, een boekwerk met tientallen foto's van alle dorpen in de Dongeradelen (nu in de aanbieding!) en Op de Praatstoel 2 vonden gretig aftrek. Mocht u ook Op de Praatstoel 1 nog willen nabestellen, laat het ons dan snel weten!

Klooster Klaarkamp, middeleeuws klooster in Noordoost Friesland

Door Arjen Dijkstra, Nes.
Deze week stond voor een belangrijk deel in het teken van kloosters. Was er op zaterdag 12 april de lezing van Hilda Bouta over Teth Bolta uit het klooster Sion te Niawier, op de vrijdag ervoor was er al een voorproefje.  De Stichting Klooster Claercamp en de provincie Fryslân nodigde ons uit om aanwezig te zijn bij de presentatie van het 10e themaboek in de reeks Archeologie in Fryslân in het archeologisch steunpunt op de locatie van het voormalige klooster Klaarkamp bij Rinsumageest.

De middag werd geopend door Jannewietske De Vries, gedeputeerde Cultuur en Erfgoed van de provincie Fryslân. Zij deed een korte inleiding, waarbij ze refereerde de rol van de Staten van Friesland in 1580. Door het confisqueren van kloostergoederen werd een einde gemaakt aan de hoge kloosterdichtheid in Friesland. De taken van de Provinciale Staten van het hedendaagse Fryslân zijn van een heel andere orde, zo constateerde zij.

Overigens speelde de abt van Klooster Klaarkamp op dat moment wel een rol in bestuurlijk Friesland. Aan Ton Stierhout van de Stichting Klooster Claercamp werd een vlag overhandigd, die alleen gebruikt mag worden door archeologische steunpunten. Het Kloostermuseum is daarmee het 11e archeologische steunpunt in Fryslân.

Daarna ontving abt Alberic Bruschke van de Cisterciënzer Abdij Sion te Diepenveen het eerste exemplaar uit handen van Jannewietske de Vries. De abt vertelde dat hij het bijzonder vond om hier te zijn. Claercamp was uiteraard  een klooster van zijn Cisterciënzer Orde, maar is ook naamgever van Schiermonnikoog en moederklooster van vrouwenklooster Sion te Niawier. De abdij van Sion gaat zich vestigen op Schiermonnikoog. Daarmee is de cirkel rond.

Erwin Boers, auteur van het boek, leidde zijn boek in. Toen hij werd gevraagd om dit boek te schrijven, werd hij er door verrast dat er nog niemand een boek over het befaamde Claercamp had geschreven. Toen hij na zijn speurtocht de puzzelstukjes in elkaar wilde schuiven, kreeg hij een idee waarom. Er is veel tegenstrijdige informatie bekend over het klooster. Was het nu wel of niet het eerste bakstenengebouw van Nederland? Het Klooster is gesticht in 1165 als abt Eyso met 12 monniken zich hier vestigt. In de bloeiperiode woonden en werkten er meer dan 700 monniken en lekenbroeders in het machtige klooster. Het was eigenlijk een ‘multinational’ met diverse dochterkloosters in Niawier, Bolsward, Aduard en Gerkesklooster. In 1580 werden de kloostergoederen overgenomen door de provincie.

Het boek  Klaarkamp, Middeleeuws klooster bij Rinsumageest, schiere monniken in noordelijk Fryslân,  is verkrijgbaar in de boekhandel voor slechts € 15,90. 

Het Kloostermuseum is geopend van april t/m oktober, op zaterdag en zondag van 13-17 uur. Van november t/m maart alleen op zondag. Andere dagen alleen op afspraak. Ook groepen zijn welkom.

Wonderen van Niawier op ledendag Historische Vereniging Noordoost-Friesland

Op zaterdag 12 april a.s. vindt de voorjaarsvergadering van de Historische Vereniging Noordoost-Friesland plaats in Niawier. In dorpshuis Nij Sion verzamelen we om elkaar bij te praten over de afgelopen maanden. Het bestuur en redactie zullen verslag doen en bovenal is er tijd om met medeleden informatie uit te wisselen (neem uw genealogie, boeken en foto's mee!).

Ook staat er een bijzondere lezing op het programma over het herontdekte 16e eeuwse boek dat door Teth Bolta in klooster Sion werd geschreven rond 1561. Hilda Bouta zal er in geuren en kleuren over verhalen.
Daarnaast zal Niawier-kenner bij uitstek, onze oud-voorzitter Jan Walda, ons in en om de oude Hervormde kerk van Niawier leiden waar resten van de 16e eeuwse priorzerk bewaard zijn gebleven.

In 1857 werd door schoolmeester Knoop een beschrijving van Niawier gemaakt (zie de online scans), precies het jaar waarin mijn overgrootvader Bauke Zijlstra er geboren werd.

Heeft u zoch nog niet aangemeld, doe dat dan snel per mail bij onze penningmeester Johannes Dijkstra.!

Vanaf 10 uur bent u welkom in Dorpshuis Nij Sion te Niawier, Bornensisstrjitte 5.
Vanaf 13.30 uur start de lezing van Hilda Bouta en om 14.30 uur de rondleiding door Jan Walda naar de priorzerk en het terrein van het voormalige klooster Sion. Bij het middagprogramma is ook de lokale bevolking welkom.

Voor de wat verder weg wonenden is het wellicht een idee om te carpoolen. Mensen uit (omgeving) Amsterdam kunnen met mij meerijden (graag even mailen) en mogelijk zijn er ook wel sneupers uit Limburg, Zeeland of Brabant die een lift kunnen aanbieden of te vragen hebben. Meldt u via ons verenigingsadres en we zullen zien wie we in contact kunnen brengen.

En mocht u nog interesse hebben voor een mogelijke herdruk van het uitverkochte Op de Praatstoel (deel 1), laat het ons dan ook weten!

Rapport archeologisch onderzoek Klooster Klaarkamp

De Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed (RCE) heeft een aantal interessante publicaties online staan. Een daarvan is een rapport over archeologisch onderzoek bij het voormalige klooster Klaarkamp te Rinsumageest. De wat lange en archaïsche titel is 'Tmeeste ende tgrootste van alle cloisteren, wel begraven mit wyden graften’. Zo wordt het Cistercienzer klooster Klaarcamp in een uit 1468 daterend spionagerapport aan Karel de Stoute omschreven. Deze beschrijving weerspiegelt de indruk die het kloostercomplex op bezoekers van dit deel van Friesland in de Middeleeuwen moet hebben gemaakt.
Het uit baksteen opgetrokken kloostercomplex torende op een 3-4 m hoge terp ruim boven de omgeving uit en was in de late 12e eeuw een van de eerste bouwwerken uitgevoerd in dit bouwmateriaal. Het complex werd omgeven door een dubbele omgrachting met wallen. Poorten markeerden de toegangen tot het complex.
In de loop van de Middeleeuwen wist het klooster een grondbezit van meer dan 4.000 ha op te bouwen. Landerijen en boerderijen lagen verspreid over heel Noordelijk Oostergo, van Leeuwarden tot aan Schiermonnikoog.
Gedurende de Tachtigjarige Oorlog, rond 1580, kwam een einde aan het kloostercomplex. Op last van de Staten van Friesland werd het complex ontmanteld, waarbij de opstallen werden gesloopt, de wallen geslecht en de grachten gedempt.
Een van de redenen voor sloop was dat men vreesde dat het complex door Spaanse troepen zou worden gebruikt als vesting. Hier wraakte zich het weerbare karakter van het voormalige kloostercomplex. Vanaf 1858 viel de terp waarop het klooster lag ten prooi aan terpafgavingen. Tot 1942 werden vele tonnen vruchtbare terpaarde afgegraven en afgevoerd. Tijdens de afgravingen konden in de periode 1939-1941 door Albert Egges van Giffen opgravingen worden gedaan.
Met het opruimen van de resten van het klooster verdween evenwel niet de belangstelling voor het complex. Klaarkamp staat nog steeds in de belangstelling van velen. Dit geldt niet alleen voor (bouw)historici en archeologen, maar vooral voor inwoners van de gemeente Dantumadeel.
Dit heeft onder andere geleid tot de oprichting van de Stichting Klooster Claerkamp. Deze stichting beijvert zich al jaren om het kloosterverleden zicht- en beleefbaar te maken.
In 2008 is het zuidelijke deel van het kloostercomplex aangewezen als archeologisch rijksmonument.
De resultaten van de opgravingen van Van Giffen, gecombineerd met het feit dat complex een belangrijk ‘lieu de memoire’ is, vormden de basis hiervoor. In september 2010 is een waarderend onderzoek uitgevoerd op het noordelijke terreindeel en zijn enkele sleuven gegraven op het zuidelijke deel. Het archeologische onderzoek komt deels voort uit vragen vanuit de gemeente Dantumadeel en de provincie Fryslân ten aanzien van randvoorwaarden voor eventuele toekomstige inrichtingsmaatregelen, en anderzijds uit de vraag naar de fysieke en inhoudelijke kwaliteit van het noordelijke terreindeel in verband met een mogelijk uitbreiding van het beschermde areaal. Het onderzoek heeft uitgewezen dat zich in het noordelijke terreindeel verschillende grondsporen bevinden, waaronder greppels/sloten, grachten, kuilen en funderingsresten, daterend uit de kloosterperiode en de periode daarna. Deze sporen hangen waarschijnlijk samen met bebouwing op en het gebruik van dit terreindeel. De sporenconcentratie wordt begrensd door een 17 m brede gracht. Lees het gehele rapport als pdf via de site van RCE.