Reinder Tolsma op radio Omrop Fryslan

De interesse voor het boek ter gelegenheid van het 20-jarig bestaan van de Historische Vereniging Noordoost Friesland 'Op de Praatstoel' is groot. De bijzondere verhalen van oudere inwoners uit de regio over vaak verdwenen beroepen zijn blijkbaar populair. Een groot deel van de oplage (550) is inmiddels verkocht en diverse artikelen zijn in de krant verschenen.

Eindredacteur Reinder Tolsma uit Oosternijkerk werd voor de radio geinterviewd door Omrop Fryslan. Luister online mee naar het programma Omnium van dinsdag 29 april (interview tussen ongeveer 13:20 en 23:40 in streaming audio).

Sneuper Henk Aartsma koninklijk onderscheiden

Bij de lintjesregen 2008 viel ons bekende lid en bestuurslid Henk Aartsma ook een onderscheiding ten deel. Tijdens een ceremonie op het stadhuis aan de Zijl te Dokkum kreeg hij de decoratie van Lid in de Orde van Oranje Nassau opgespeld.

Als extra verrassing werd een portretschilderij van Henk gemaakt door kunstenaar Peter van Houten. Henk: Gefeliciteerd !

Ook Jacob Broersma uit Ee, die o.a. rondleidingen geeft in het Vlasmuseum en de kerk van Ee ontving een onderscheiding.
Zie voor een fotoverslag (vanaf foto 14) de reportage op Waldnet.

Titia Bergsma, de eerste westerse vrouw in Japan

Enige tijd geleden kwam ik een boek tegen met de titel Titia Bergsma, de eerste westerse vrouw in Japan. Gelijk dacht ik: zou dat van die familie Bergsma uit Oostdongeradeel zijn ?

De familie Bergsma was zo rond 1750 druk bezig in Oostdongeradeel allerlei stemdragende boerderijen op te kopen, om zo de verkiezingen van de grietman en andere interessante banen naar hun hand te kunnen zetten. Ze voerden daarover diverse processen, waaronder een slepende affaire met mijn voorvader Jochum Geerts. Het ging de familie Bergsma ook niet om het land maar puur om het stemrecht, wat ze vast niet populair maakte onder de boerenbevolking. Ook in de gemeente Dantumadeel speelden de Bergsma's later het machtsspel door het opkopen van stemmen. Van de familie is bekend dat ze een wapen voerden met daarin 3 bargjes (=varkentjes) die o.a. op wapenborden in de kerk van Jouswier en de kerk van Dantumawoude hangen. Bergsma was dus eigenlijk Bargsma en ook het feit dat ze op de plaats Barwegen bij Engwierum woonden zal aan hun naam hebben bijgedragen. Het boek over Titia (1786-1821) is geschreven door een vermeende nazaat en diplomaat, René Bersma (zonder g). Uit de beschrijving van het boek: Door uitzonderlijk toeval kreeg Titia een belangrijke plaats in de Japanse geschiedenis en in het historische bewustzijn van de Japanners. Zij heeft, ondanks haar korte verblijf op het eiland Decima in 1817, een grote indruk achtergelaten. Voor de schilders van Nagasaki was zij fascinerend studiemateriaal. Zelfs vandaag nog wordt de beeltenis van Titia in grote aantallen gereproduceerd als icoon van de westerse vrouw. Anno 2007, op bezoek in Nederland, reizen Japanners naar Den Haag om haar graf te bezoeken en haar te eren. De zoektocht van de auteur is vastgelegd in een ruim 50 minuten durende documentaire die online te bekijken is.

Titia, dochter van Ennius Bergsma (1755-1828) en Bartha Schultz (1755-1829), is de kleindochter van Eiso Bergsma, een dominee die o.a. in Ee stond en familie (nichtje) van de Dokkumer Johannes Casparus Bergsma, die koopman bij de VOC was: Johannes Casparus Bergsma, Dockum, coopman, met het schip de Vrouwe Geertruida, in 1773 ondercoopman. Hij was toen ca 27 jaar oud. Dokkum, Doop Herv. gem. 1730-1772. DTB: 187. Dopeling: Johannes Kasparus, Gedoopt op 19 oktober 1746, zoon van Wilhelmus Bergsma, secretaris van Oostdongeradeel. Ook een broer van Johannes Casparus heette Eiso.

Van Willem Bergsma's begrafenis in 1774 zijn 3 zilveren begrafenislepels bewaard gebleven, (met de 3 bargjes) waarvan deze 2 in Museum Dokkum. 

De doop van Titia's vader: Dokkum, dopen, doopjaar 1755. Dopeling: Ennius Harmen. Gedoopt op 31 maart 1755 in Dokkum. Zoon van Eiso Bergsma, predikant en Sijtske van Thuynen (dochter van de bekende dominee Theodorus van Thuynen).
Grootvader Eiso of Eise werd geboren in 1700 te Dokkum: Dokkum, dopen, doopjaar 1700. Dopeling: Eise. Gedoopt op 21 februari 1700 in Dokkum. Zoon van Petrus Bergsma (uit Metslawier) en Catharina Went. Vroedvrouw Catharina Schrader begeleidde vermoedelijk deze geboorte, gezien een aantekening in haar dagboek.

Titia trouwde op 12 april 1815 in Den Haag met Jan Cock Blomhoff (1779-1853), opperhoofd van Deshima die een persoonlijk verslag naliet over zijn hofreis naar de Shogun van Japan. Uit dit huwelijk werd 1 zoon geboren, Johannes.

Ledendag Historische Vereniging groot succes

Op zaterdag 19 april 2008 werd te Oostrum, vlakbij Dokkum, de ledendag van de Historische Vereniging Noordoost Friesland gehouden. Ter gelegenheid van het 20-jarig jubileum was er een dagvullend programma, met een lezing van schrijver Durk van der Ploeg en rondleidingen in het Historisch Informatiecentrum Noordoost Friesland.

Gestart werd om 10.30 uur met de bestuursmededelingen van voorzitter Jan Walda. Libbe Meerema nam afscheid als secretaris en zal vervangen worden door de huidige penningmeester Jan de Jager. Als penningmeester zal Johannes Dijkstra aantreden. De najaarsvergadering zal in het dorp Ee gaan plaatsvinden. De penningmeester meldde dat 2007 een goed jaar voor de vereniging is geweest, ondanks het herhaaldelijk moeten aanmanen van leden die vergaten de contributie te betalen. De vereniging heeft bijna 400 leden en is nog steeds groeiende.

Vanuit de redactie waren eveneens positieve geluiden te horen. De stroom kopij is goed, hoewel er constant nieuwe wordt gevraagd. De Sneuper is met het aantal bladzijden gegroeid naar 68 per nummer. Men krijgt dus meer waar voor zijn geld (de nog steeds geringe contributie van 15 euro per jaar). In het jubileumjaar 2008 wordt er zelfs een extra, vijfde, nummer van de Sneuper gepubliceerd, die zich zal richten op de vlasverwerking in de regio (een bijdrage van de heer Herrema) en een uitgebreide reeks van artikelen over katholieke families van linnenwevers, vaak Duits van oorsprong. Een werkgroep onder leiding van Guus Bary, met verder Tineke Westerhof, Hetty Combs, Netty Beckers en Paul Rouing, is al ver gevorderd met de teksten. Denk ook aan bekende namen als Pilat en Luehof. Tijdens de najaarsvergadering in Ee, waar ook vlasmuseum It Braakhok is gevestigd, zal dit nummer worden uitgereikt.

Met de Nieuwe Dockumer Courant is een afspraak gemaakt voor vaste inlevering van kopij van De Sneuper, hiervoor is een schema gemaakt. (max 400 woorden en een foto 1Mb). Zie ook het artikel hiernaast.

Een oproep werd gedaan voor deelname aan een project waarin middels DNA-testen genealogische vragen zouden kunnen worden beantwoord. Een aantal leden is geïnteresseerd en zal de verdere mogelijkheden onderzoeken. Voorlopig is door initiator Wibo Boswijk als werktitel voor het project Friese Waddenproject gekozen, gezien de focus op Noord(oost) Friesland en de Wadden. De kosten zullen rond de 130 euro per persoon bedragen, waarbij 37 markers worden getest binnen het mannelijke Y-chromosoom. Overigens bestaat ook een mogelijkheid de vrouwelijke lijn te onderzoeken via het zogenaamde Mitochondriaal DNA. Dit alles op basis van wangslijm.

12e Friese Genealogische Contactdag: In 2008 bestaan de Freonen fan Argiven yn Fryslân/Vrienden van de Archieven in Friesland (FAF/VAF) 25 jaar. De FAF gaat dit vieren met het organiseren van de 12e Friese Genealogische Contactdag op 4 oktober 2008. Plaats van handeling is Tresoar, Boterhoek 1, Leeuwarden.

Na de lunch en pauze was er een lezing van de populaire schrijver Durk van der Ploeg. Hij heeft diverse historische romans geschreven die gesitueerd zijn in de Dongeradelen en de Wouden, zoals De Jacht en Reis nei de Kalkman. Het aantal bezoekers was inmiddels toegenomen tot 130, met name vanwege de uitreiking van het boek Op de Praatstoel, Verhalen uit Noordoost Friesland vanaf 1850. Het eerste exemplaar werd door voorzitter Walda uitgereikt aan eindredacteur Reinder Tolsma, die benadrukte dat het niet zijn boek maar 'us boek' was. Het tweede exemplaar was voor de weduwe van Dick de Jager, ons helaas recent overleden lid en initiator van de Werkgroep Oral History. Ter plekke werden de boeken uitgereikt aan de leden en andere belangstellenden die betaald hadden, overigens slechts 17,50 voor dit 300 pagina's dikke boek met hardcover (bij voorintekening 15 euro). Bijdragen van de gemeente en provincie maakten de lage prijs mede mogelijk. Een verslag van de uitreiking met foto's vindt u op Waldnet en op Nijsnet.

Rond 15.30 uur verplaatsten de leden zich naar het Streekarchief in het nieuwe Historisch Informatiecentrum Noordoost Friesland. Na een toespraak van de bibliothecaris en streekarchivaris Jongsma werden de leden in 3 groepen rondgeleid door archief, depotruimten en bibliotheek. Interessant was de kleine multimediale presentatie over de familie Wüst uit Dokkum, de voorouders van schaatster Ireen Wüst. In het net verschenen Genealogysk Jierboek 2007 is door Reid van der Ley haar kwartierstaat gepubliceerd!

Bezoek eens het Streekarchief te Dokkum

Sinds de verhuizing van het Streekarchivariaat Noordoost Friesland van het oude onderkomen boven de Dokkumer brandweerkazerne naar het Kenniscentrum bij de Openbare Bibliotheek aan de Brokmui zijn de onderzoeksmogelijkheden sterk verbeterd. Officieel heet het nieuwe samenwerkingsverband nu Historisch Informatiecentrum Noordoost Fryslân, waarin ook het plaatselijke Seniorweb (computerles voor 55+) en een speelotheek is ondergebracht.

Uiteraard zijn alle spullen in Dokkum nieuw, dus tafels, stoelen, computers en archiefruimten voldoen nu aan alle moderne eisen.

Bijzonder is het tapijt waarop een afbeelding van het Burgerboek van Dokkum , het oudste document uit het archief (1574), is ingeweven. In een aangrenzend deel zijn de namen van de dorpen uit de regio in het tapijt verweven.

De grootste verandering betreft echter de openingstijden. Deze zijn nu aangepast aan die van de Bibliotheek, waardoor nu vaker 's avonds en in het weekend een bezoekje kan worden gebracht. Met 45 uur per week is het zelfs de meest geopende bibliotheek van Friesland.

maandag: 13.30-17.30 18.30-20.30 *
dinsdag 9.30-17.30 18.30-20.30
woensdag 9.30-17.30
donderdag 9.30-17.30
vrijdag 9.30-17.30 18.30-20.30 *
zaterdag 10.00-13.00

* gedurende deze uren is de studiezaal van het streekarchief toegankelijk, maar er worden dan geen originele archiefstukken uit het depot gehaald.
Voor archiefbezoek aan de gemeenten Ameland en Schiermonnikoog blijft een telefonische afspraak wenselijk.

Wat veel genealogen en historici niet beseffen is dat het Streekarchief de ideale plek is om een kopie van de eigen onderzoeksresultaten of het geschreven boek te deponeren. Zo weet u zeker dat uw inspanningen voor het nageslacht bewaard blijven en mogelijk zelfs nieuwe contacten opleveren. Ook als u stopt met uw hobby of geen andere familieleden heeft die interesse voor uw verzameling hebben is het aan te raden een schenking aan het archief te doen, eventueel testementair!
De adresgegevens: Brokmui 62, 9101 EZ Dokkum, telefoonnummer 0519-22 28 53.

Wat vindt u nu al zoal wat u niet bij Tresoar of op internet vindt ? Een inventaris is beschikbaar via het FriesArchiefnet, maar te noemen valt bijvoorbeeld de Diaconieboeken, Weesboeken (waarvan we wel een toelichting en beknopte index op de Sneuper site hebben), Grondpachten aan het weeshuis te Dokkum (1585-1808), een transcriptie van het dagboek van vroedvrouw Catharina Schrader, speciekohieren, waterschapsarchieven, collectie Van Thuynen, archieven van regionale instellingen, en natuurlijk een rijke collectie aan regionale boeken, kranten, genealogieen en niet te vergeten: medesneupers. Vaak zijn onderzoekers die al langer met de regio bezig zijn wandelende encyclopedieen wat betreft familienamen en historische gebeurtenissen, en uiteraard kunt u ook de archivaris en medewerkers ter plekke om uitleg vragen.
Overigens worden de archieven van Schiermonnikoog en Ameland eveneens door de streekarchivaris, Tjeerd Jongsma, beheerd en kunt u voor het raadplegen met hem een afspraak maken.

Op uw zoektocht door de archieven is het zinvol het artikel van Reinder Tolsma over de diverse archiefbronnen, zoals Speciekohieren, Reeelkohieren, Kadastrale leggers, Floreenkohieren en Proclamatieboeken te lezen.

Een misverstand is dat de website van de Historische Vereniging Noordoost Friesland die van het Streekarchief Noordoost Friesland is. Weliswaar wordt veel informatie uit het archief (digitaal) gepubliceerd in de Sneuper of op de website, maar de vereniging is onafhankelijk. Het email-adres voor vragen aan de vereniging is dan ook anders dan het emailadres van het streekarchief !

Genealogische en historische podcasts

Hoewel de ontwikkeling van het internet met name het geschreven woord gedigitaliseerd heeft is er op beperkte schaal ook geluid beschikbaar. Voor genealogisch/historische doeleinden zou een podcast (een bestand met geluid in een format dat vaakt eindigt op .mp3, .amr of ander audio-format) een prima vehikel zijn.
Te denken valt aan radioprogramma's, zoals Verre Verwanten, waarin vaak over historische onderwerpen en familiegeschiedenis wordt gesproken. Bekend is het boek van Geert Mak, In Europa, dat als multimediaal spektakel gepresenteerd wordt via o.a. online podcasts. De VPRO is hierin een voorloper. Op hun Geschiedenis-website zijn vele audiofragmenten te beluisteren, bijvoorbeeld van het radioprogramma OVT.

Ook onze eigen Sneupers hebben op bescheiden schaal audiofragmenten digitaal beschikbaar gesteld. Zo heeft Tymen Wierstra een opname van een half uur over Friese emigranten in het Argentijnse Tres Arroyos. Het aardige is dat vrijwel iedereen een digitaal audiobestand kan maken. Deze opname is bijvoorbeeld van een afgespeeld cassettebandje opgenomen, waarbij de opname-functie van de mobiele telefoon als recorder voor een mp3 is gebruikt!

Zou het niet een goed idee zijn om lezingen van het NGV of andere historische verenigingen digitaal op te nemen en vervolgens via het web beschikbaar te stellen? Tijdens een ledendag van de Historische Vereniging Noordoost Friesland heb ik eens opnamen gemaakt van het orgel van de kerk in Anjum, waarop Harke Iedema een kort concert gaf. Op de site van Organum Frisicum over de orgels in Friesland vind je nog veel meer (en betere) audio-weergaven.

Heeft u ook nog aardige opnames die u beschikbaar wilt stellen, laat het ons dan weten !

Vroedvrouw Catharina Schrader: boeiend fenomeen

Begin dit jaar verscheen van de hand van mevrouw De Jager-Van der Zee, echtgenote van onze penningmeester Jan de Jager, een historische roman, Goedfrou foar it libben ,over het leven van de Dokkumer vroedvrouw Catharina Geertruida Schrader. In het Fries werd het boek uitgegeven door de enige boekenclub van Fryslan, de Kristlik Fryske Folks Bibleteek (zo'n 3000 leden!). In haar voor die tijd lange leven (1655-1745) en zelfs voor huidige maatstaven zeer lange arbeidzame leven als vroedvrouw (1693-1745) hielp ze ongeveer net zoveel kinderen op de wereld als het aantal leden van de Friese boekenclub.

Tekenend voor haar karakter is een geval uit het begin van haar carriere, waarbij ze een vrouw in winters noodweer per slede bezocht en bij aankomst ter plekke met brandewijn haar bevroren kaken moest laten ontdooien. Ze moet een eigenwijs, gelovig en kundig mens geweest zijn.

Op de Sneuper website heb ik enkele jaren geleden een begin gemaakt met een beschrijving van het eerdere boek over en door Catharina Schrader, Memoryboeck van de Vrouwens. Hierin werd door medisch historici een analyse van de ingrepen van haar bij de bevallingen gedaan, gelardeerd met vele voorbeeldteksten uit haar dagboek.

Als genealogische bron is haar dagboek heel bijzonder, omdat er bijna geen andere voorbeelden zijn van hoe een geboorte werd beschreven in de 18e eeuw. Schrader beschreef vele bizarre gevallen, inclusief bijnamen van vaders en moeders of de vreemde rituelen die werden toegepast. Persoonlijk vind ik de beschrijving van de geboorte van Dieuke Pytters Lieuwma op 4 oktober 1699 het meest bijzonder. Op de webpagina van de Lieuwma-genealogie is het geval beschreven, waarbij ze zelfs even gegijzeld werd. De Dokkumer kunstschilder Van Kammen heeft in de jaren 50 van de 20e eeuw een index gemaakt van de beschreven bevallingen, echter wel met vele slordigheidsfoutjes. Deze getypte index is gedigitaliseerd en vervolgens heb ik, met name met gebruik van online bronnen, zoveel mogelijk bestaande namen gekoppeld aan de namen in de index. Het is leuk om dan reacties per e-mail te krijgen van genealogen die een familielid gevonden hebben.

In Groningen is een verloskunde-academie naar haar vernoemd, notabene met een citaat op de website die letterlijk gepikt is van mijn site over de familie Zijlstra van Ezumazijl.

Ook de bekende Amerikaanse historicus Simon Schama besteed vele bladzijden aandacht aan de Dokkumer vroedvrouw in zijn standaardwerk The embaressment of riches/Overvloed en onbehagen, over de Gouden Eeuw in de Republiek. Een uitgebreide transcriptie van de boekversie van haar Memoryboeck vindt u op de site van DBNL. Ook het Instituut voor Nederlandse Geschiedenis (ING) heeft haar opgenomen in het Digitaal Vrouwenlexicon van Nederland.

Al met al heeft ze uiteindelijk de erkenning gekregen die ze verdiende!

Genetische genealogie extra interessant door lage dollar

De laatste tijd komt er steeds meer aandacht voor de zogenaamde Genetische Genealogie. Door het afnemen van wangslijm en het vervolgens opsturen naar een daarvoor uitgerust laboratorium kan een DNA-profiel worden bepaald. Elk mens heeft in zijn DNA 23 paar chromosomen,waarvan 1 paar het geslacht bepaalt. Bij mannen bestaat dit paar uit een X en een Y-chromosoom, terwijl bij vrouwen sprake is van 2 X-chromosomen.

Voor mannen is met name de samenstelling van het Y-chromosoom interessant omdat deze van vader op zoon min of meer ongewijzigd overgaat.

Voor vrouwen is met name het mitochondriaal DNA relevant, omdat deze van moeder op dochter kopieert. In de loop der eeuwen zijn er mutaties opgetreden, zogenaamde markers, die door onderzoek geplaatst kunnen worden in tijd en regio.

Een Britse professor, Brian Sykes, schreef een interessant boek over het gebruik van mitochondriaal DNA in de genealogie onder de titel 'De zeven dochters van Eva'.

Zelf heb ik een aantal jaren geleden meegedaan aan het Genographic Project van National Geographic. Ik kreeg een kit toegestuurd met 2 steriele staafjes, waarmee ik wangslijm kon afnemen en deze vervolgens in een buisje per envelop kon terugsturen. Na het onderzoek bleek ik tot de grote groep van Europeanen te behoren met haplogroep R1b. Er waren 12 markers onderzocht.

Tegenwoordig zijn er al veel meer organisaties die een dergelijke test aanbieden, maar met name de Amerikanen zijn technisch het meest geavanceerd. Bij Genebase worden nu 2 soorten testen aangeboden voor het Y-chromosoom. Een voor 20 markers en een voor 44 markers. Deze meest uitgebreide test kost momenteel 199 dollar + 25 dollar verzendkosten, tegen de huidige koers ongeveer 143 euro. Een andere grote en bekende aanbieder in de Verenigde Staten is FamilyTreeDNA. Deze organisatie is goed georganiseerd en heeft bewezen een goede service en kwaliteit te leveren. Door een goede standaardisering zijn de resultaten vaak prima te vergelijken en uit te wisselen met stamboomvorsers die bij een ander instituut onderzoek lieten doen. En omdat de dollar nu veel lager staat dan pakweg 2 tot 3 jaar geleden heb je in feite een uitgebreider onderzoek voor een lagere prijs.

In het blad Genealogie, maart 2008, van het CBG, staat een artikel over de families Boswijk en Siepel, getiteld 'Y-DNA en de stamboom'. Toevallig heeft de auteur, Wibo Boswijk, in zijn kwartierstaat mijn stamvader Jochum Geerts, de vader van Geert Jochums, van wie ik in rechte lijn afstam, en zijn broer Jan Jochums, van wie Wibo afstamt via een vrouwelijke afstammeling. Het nageslacht van Geert Jochums, een voerman met dezelfde naam, nam de naam Zijlstra aan, die van Jan Jochums (in de persoon van wagenmaker Jan Lolkes) de familienaam Van der Meij (overigens toen beide wonende te Niawier).
Hij meldde mij per e-mail o.a. het volgende: "DNA en genealogie worden pas interessant als veel meer mensen in het heitelan dit laten doen en op minimaal 37 markers. Als je nu op internet kijkt met 25 -30 markers zijn wij, Noord-Nederlanders, het meest verwant met Schotten en Engelsen. Dit omdat van hen veel meer gegevens al op internet te vinden zijn.
Verder is DNA genealogie erg nuttig bij het oplossen van vraagtekens in de stamboom. Zeker in Noord-Nederland met weinig achternamen voor 1811 worden de DTB gegevens vaak als enige bron gebruikt en dat kan wel eens een foutenbron blijken.
In ons Boswijk-Siepelproject hebben we zo kunnen aantonen dat de stamboom klopte, maar ook dat een tak Siepel zich wel erg gemakkelijk aan de boom had geplakt. Zij paste niet in het DNA-profiel en na nader onderzoek bleek dat zij niet van een jongetje Siepel afstamden, maar van zijn zus."

Vanuit de gegevens uit het Genographic Project had een mij bevriende uitgever, Leo Barjesteh Van Waalwijk van Doorn (die ook het boek 'De nakomelingen van Douwe Egberts' uitgeeft) het idee om op uitgebreidere schaal in Nederland een test te gaan doen. Begin dit jaar heeft dit uiteindelijk geleid tot een drukbezochte bijeenkomst in de Leidse Universiteit, onder de naam 'Project Genetische Genealogie' en ondersteund door het Koninklijk Nederlandsch Genootschap voor Geslacht- en Wapenkunde en de NGV. Dit onderzoek zal echter slechts 16 markers bepalen, maar heeft als voordeel dat in het project vergelijkingen gemaakt kunnen worden met het DNA van de Graven van Holland, de oer-Vlaardinger en andere Nederlandse opgravingen.

Al eerder werd DNA-onderzoek gedaan naar de oer-Vlaardinger, waarvan een nazaat nog als tandarts in de regio bleek te wonen. Bekijk ook de uitzending waarin hij geinterviewd wordt in het bijzijn van de aangeklede schedels van zijn verre voorouder(s).

Resumerend kan ik stellen dat een DNA-onderzoek beter (gedetailleerder) wordt naarmate er meer markers bepaald worden, maar let ook op de reputatie van de diverse aanbieders (snelheid, service, duidelijkheid etc.). De test van Genebase scoort weliswaar heel goed op kwantiteit, met name de variant met 44 markers, maar Wibo Boswijk meldde mij dat zijn ervaringen met hen niet zo positief waren (rommelig, laat en niet erg servicegericht met reacties). FTDNA scoort hier volgens hem veel beter op. De lage dollarkoers maakt het laten doen van een test bij een Amerikaanse aanbieder in ieder geval relatief goedkoop. Voor een overzicht van websites zie de site van Historical Genetics.
Probeer het eens uit en laat ons de ervaringen weten!

Cultuurhistorische bijeenkomsten en uitstapjes in 2008

Het jaar 2008 is uitgeroepen tot Jaar van het Religieus Erfgoed. Naast een actieve Historische Vereniging Noordoost Friesland met ruim 400 leden die interesse hebben in de genealogie en cultuurhistorie van hun familie, zijn er ook diverse andere organisaties aan het werk om het heden met het verleden te verbinden. We zetten er een aantal op een rijtje:

- Op zaterdag 5 april organiseert muzikaal bureau (en muziekboerderij!) Promovocaal in Dokkum een inspirerende Bonifatiustocht met veel theater en cultuur. De tocht gaat langs bijzondere plaatsen in Dokkum die iets vertellen over het leven van Bonifatius en de weg die hij koos. Onderweg genieten de deelnemers van muziek, theater en de mystieke sfeer. De culturele pelgrimstocht start om 20.30 uur op de Markt in Dokkum. Op de gerestaureerde Admiraliteitshelling worden liederen gezongen door shantykoor de Admiraliteitssjongers. Lees meer over dit evenement op de site van de gemeente Dongeradeel.

- Voorjaarsvergadering Historische Vereniging Noordoost Friesland: op zaterdag 19 april 2008 met viering 20-jarig bestaan. Locatie: Bowling- en zalencentrum Dokkum, Tichelwei 29, Oostrum. Aanvang 10.30 uur. Presentatie van het prachtige boek Op de praatstoel. Verhalen uit Noordoost Friesland vanaf 1850 (slechts 17,50 euro, eerste druk!). Lezing van Durk van der Ploeg, auteur van een aantal romans die zich in de Dongeradelen afspelen, gebaseerd op historisch onderzoek.

- Oer de Seedyk, Moddergat: 12, 13 en 14 juni op het wad aan de zeedijk te Moddergat wordt een requiem, Opus Exit (zie YouTube), opgevoerd ter herdenking van de Ramp van Moddergat van 1883. Het Friese requiem is geschreven door de Friese kunstenaar Gerrit Breteler uit Nes (Dongeradeel). ‘Oer de Seedyk’ is een hommage aan het verlorene. Met het project wordt een blijk van waardering over het verleden gegeven aan de plaatselijke bewoners, maar het laat ook zien dat er een mooie toekomst is voor de hedendaagse visserij. De fameuze sopraan Miranda van Kralingen, die in Engwierum woont, zal een van de hoofdrollen spelen. Het Nieuw Philharmonisch Orkest, bestaande uit 14 beroepsmuzikanten, verzorgt de orkestbegeleiding van dit spektakel.

- Historische wandelpaden: niet aan een bepaalde dag gebonden kunnen wandelliefhebbers een aantal prachtig herstelde historische wandelpaden lopen. Dit uniek netwerk van 50 voetpaden in Noordoost-Friesland is gekoppeld aan een uitgebreide website met historische achtergronden van de plekken die aangedaan worden tijdens de wandeling. Landschapsbeheer Friesland heeft hiermee op prachtige wijze de historie levendig gemaakt.

- Monumenten in Noordoost Friesland: als u op de sneup in het Noordoosten van Friesland bent kunt u de vele monumenten en bezienswaardigheden vooraf of na afloop nog eens rustig bekijken op deze site.

- De Historische Vereniging Noordoost Friesland werkt samen met de De Stichting Historia Doccumensis, die zich vooral richt op het houden van lezingen en rondleidingen in Dokkum en daarnaast een aantal boeken uitgeeft. Op woensdag 11 juni 2008 om 20.00 uur wordt een lezing gegeven over gevelstenen in Dokkum en op 12 november 2008 houdt historicus Albert Buursma een lezing over zijn boek over de middenstand in Dokkum, want 'daar is meer te koop als spieringen en granaeten'. Tijdens zijn lezing legt de auteur uit hoe en waarom Dokkum de 'Koopstad van het Noorden' werd.

Barack Obama familie van malle graaf ?

In een eerder blogartikel meldden we reeds dat de bekende 'malle graaf' Clancarty familie was van Winston Churchill, die eigenlijk Spencer heette en ook weer familie was van Lady Diana.

Deze week kwam de New England Historic Genealogical Society met genealogisch onderzoek naar buiten over de diverse presidentskandidaten van de Verenigde Staten. Het leverde 'nijsgjirrige' inzichten op.
Zo is Hillary Clinton gelieerd aan o.a. Camilla Parker Bowles, Angelina Jolie, Madonna en Celine Dion. Meestal ligt de verbinding bij een gemeenschappelijke voorvader in de 17e eeuw, en dan vaak bij een Franstalige Canadees.
Barack Obama, die een blanke moeder en een donkere vader heeft, is aan nog meer bekende Amerikanen gelieerd: o.a. George Bush, Dick Cheney, Harry S Truman (die S staat nergens voor maar een 'middle name' is erg belangrijk in de VS), Lyndon B. Johnson, Gerald Ford (die eigenlijk Leslie Lynch King jr. heette!), acteur Brad Pitt en Winston Churchill (die eigenlijk Winston Leonard Spencer-Churchill heette). Ook hier liggen de verbindingen meestal bij een gemeenschappelijke voorvader in de 17e eeuw, met name Engelsen.

Al eerder berichtten de Volkskrant en het blog van Douwe Halbesma over een mogelijke afstamming van Obama van de familie Obbema uit Noordoost Friesland. De Obbema State lag vlakbij Ee. Qua type naam zou het best kunnen, denk bijv. ook aan Friese achternamen als Galama en Gratama, maar heel waarschijnlijk is het niet.
En hoe zou het dan zitten met een Keniaanse presidentskandidaat die Odinga heet ? Familie van de Engwierumer Jan Odinga? Wie het weet mag het zeggen !

Een afstamming waar we wel zeker van zijn is die van Henry en Jane Fonda, de Amerikaanse acteur en zijn dochter/actrice. Wijlen Douwe van der Meer publiceerde er al eens over in het Genealogysk Jierboek 1986 (De Fryske ôfstamming fan myn fiere efternicht Jane Fonda) en toonde aan dat een van zijn voorvaderen, Jelis Douwes Fonda (1614-1659), de stamvader van de Amerikaanse tak werd toen hij in het begin van de 17e eeuw als kolonist de grote oversteek maakte vanuit het Friese Aegum (het scheelt trouwens maar 1 letter met Aengum, de naam waaronder Anjum op een kaart van 1636 staat). De naam Douw(e) schijnt nog steeds in de familie voor te komen. Bizar genoeg wordt in de biografie van Jane Fonda overigens beweerd dat de familie Fonda uit een rijke Italiaanse familie stamt. Ik vermoed echter dat dat wishful thinking is.
Update: Oboema in het satirische programma Jiskefet (Fries voor afvalbak): een subtiele verwijzing naar de Friese oorsprong van Obama c.q. Obbema?

Lieuwe van Aitzema: Meester sneuper en spion

De op 19 november 1600 in Dokkum geboren Lieuwe (Leo) van Aitzema was een Meester Sneuper van het eerste uur. Zijn broer Marcus van Aitzema was konvooimeester bij de Admiraliteit van Friesland te Dokkum en burgemeester van Dokkum en zijn oom Foppe van Aitzema werkte ook als diplomaat. In zijn levensbeschrijving op Wikipedia wordt hij o.a. als volgt beschreven: Hij zag zich zelf als een onafhankelijk auteur, die niet namens enige partij schreef, maar eenvoudig de pen oppakte, omdat hij het niet laten kon. Een auteur met een late roeping, die toen hij eenmaal de smaak van het schrijven te pakken had, gewoon niet meer kon ophouden en letterlijk tot aan zijn dood bleef schrijven.
In zijn meer dan 5000 pagina's tellende 'dagboek', waarin Aitzema (ook wel Aissema) in het Nederlands, Spaans, Latijn, Frans en Engels schreef, verwerkte hij ook vele brieven van mensen uit zijn kennissenkring.
Nadat hij in 1622 advocaat bij het Hof van Friesland was geworden werd hij in 1625 vertegenwoordiger van de Hanzesteden Hamburg en Bremen in Den Haag.
Hij werkte met name als diplomaat in de residentie en had vele contacten in het buitenland. Historie had zijn grote interesse en daarom stelde hij vele gebeurtenissen uit de periode 1621-1668 te boek en schreef hij vele (bewaard gebleven) brieven. Die kennis gebruikte hij lang niet altijd op een bescheiden manier, want hij wordt er van beschuldigd tijdens de Eerste en Tweede Engelse Oorlog (Anglo-Dutch Wars) een Engelse spion van informatie over de situatie in de Republiek gegeven te hebben. Een deel van de inhoud van de brieven is opvraagbaar in de database van het Instituut voor Nederlandse Geschiedenis met .

Een belangrijke publicatie van hem, zijn magnum opus, was de Saken van Staet en Oorlogh, in, ende omtrent de Vereenigde Nederlanden (als pdf van 91 MB te downloaden via Google Books). 15 dln. in 4o, 's-Gravenhage 1665-'71.
Bij alles wat hij publiceerde hield hij zijn motto 'eet dat gaer is, drinkt dat klaer is, spreekt dat waer is' in ere.
Zijn status als geschiedschrijver leverde hem veel nieuwtjes op die hij vaak weer verhandelde, in de vorm van een nieuwsbrief voor abonnees, in het buitenland, zo’n beetje in heel Europa. Naar schatting verdiende hij toen al zo'n 13.000 gulden per jaar.
In het Nationaal Archief te Den Haag is het archief van Leo van Aitzema te bekijken.

Een recent boek over Van Aitzema is 'Eendracht als opdracht', Lieuwe van Aitzema's bijdrage aan het publieke debat in de 17e-eeuwse Republiek, verschenen bij uitgeverij Verloren en te bestellen voor 25 euro. Het geeft een goed beeld van Van Aitzema als politicus en historicus in de toen zeer onrustige Zeven Provincien.

Clancarty – Ierland – Oudwoude – Reinder H. Postma

Inleiding

Wie bij Oudwoude over de Wouddijk rijdt, komt langs het Sint Pitersgat of ook wel het Malle Graafs meer. Het betreft hier een wiel dat tijdens een hevige storm in 1651 is ontstaan. Omdat de storm met Sint Piter woedde, werd dit water de naam Sint Pitersgat gegeven. Later ontstond daarnaast de naam Malle Graafs meer.
De persoon die de bijnaam “Malle Graaf” droeg en waarnaar het meer werd genoemd, was Lord Donough MacCarthy uit Ierland, 4th Earl of Clancarty. Over hem is al veel geschreven maar ook gefantaseerd. In de loop der jaren heb ik veel materiaal over hem verzameld, een publicatie is in voorbereiding.

Het begin
Rond het jaar 1100 treffen we in Ierland een vergelijkbare situatie aan als in Holland en Friesland: Kleinere heerlijkheden met een eigen bestuurder. Maar ook onderlinge rivaliteit tussen de verschillende partijen komt voor. Zo kennen we hier te lande Hoeken en Kabeljauwen, in Friesland Skier en Fet (Schieringers en Vetkopers red.).
In het oude Ierland was sprake van een aantal koninkrijken. In het zuidwesten was het koninkrijk Munster gevestigd. Dit werd eeuwen lang bestuurd door nakomelingen van Cartach. Zij noemen zich rond 1100 MacCarthy of McCarthy, en zijn King of Munster. In deze vroege periode is er sprake van bundeling van geestelijke en wereldlijke macht in een bestuurder. Later speelt vooral de wereldlijke macht een grote rol.
De tak waaruit de koningen komen heette MacCarthy Mor. Uit deze hoofdtak komen verschillende zijtakken of “Branches” met meer regionale macht. De belangrijkste tak is misschien wel de Branch Muskerry die vanuit de omgeving van Cork opereert.
Rond 1400 treedt Cormac Laidir (De sterke) MacCarthy naar voren. Hij bouwt Blarney Castle bij Cork en maakt het tot een machtscentrum voor de MacCarthy’s van de Branch Muskerry. Hij is zelf de 9e Lord Muskerry.

De afstamming van Donough
Uit de tak Muskerry stamt Donough MacCarthy. Hij wordt geboren op Blarney Castle. Zijn voorouders zijn dus koningen in Ierland geweest. Ik begin bij zijn ouders:

Callaghan MacCarthy, 3rd Earl of Clancarty, 5th Viscount Muskerry, geboren rond 1630, overleden op 16 november 1676.
Callaghan was getrouwd met Elizabeth FitzGerald, overleden te Dublin in juli 1698.
Uit dit huwelijk o.a.:
1 Catherine MacCarthy, geboren rond 1660. Catherine was getrouwd met Paul Davys, Viscount MountCashel, uit dit huwelijk een dochter Elizabeth, die trouwde met haar neef Justin, zie hierna.
5 Donough MacCarthy, geboren te Blarney Castle rond december 1669, zie I.

I Donough MacCarthy, 4th Earl of Clancarty, Viscount Muskerry, baron Blarney, kamerheer en kolonel 4e regiment infanterie, geboren te Blarney - Ierland rond december 1668, overleden te Altona - Duitsland op 19 september 1734.
Donough is getrouwd op 31 december 1684 met Elisabeth Spencer, countess of Clancarty, geboren rond maart 1673, overleden te Ottensen bij Altona in juni 1704.
(Uit de Spencerfamlie waar lady Diana, Princess of Wales, ook hoorde. Een broer van haar is Charles Spencer en familie van sir Winston Churchill).

Uit dit huwelijk:
1 Robert MacCarthy, hereditary Lord of Muscry, 5th earl of Clan Carthy, Baron of Blarney, etc geboren in het jaar 1698, overleden in een kasteel bij Boulogne in 1770. Hij trouwde twee keer en liet kinderen na.
Robert was Commodore in de Engelse Marine. Hij slaagde er niet in de bezittingen van zijn vader weer in handen te krijgen. Hij vestigde zich daarna in Boulogne-Sur-Mer, in Frankrijk en ontving van de Franse Koning een pensioen.
2 Justin MacCarthy, officer in the Neapolitan army, geboren rond 1700.
Justin was getrouwd met zijn nicht Elizabeth Davys, dochter van Paul Davys en Catherine MacCarthy, zie hiervoor.
3 Charlotte MacCarthy, geboren rond 1703. Charlotte was getrouwd met John West, 7th Lord Delaware.

Donough had een buitenechtelijke relatie (2) vermoedelijk met Martien Mindels, gedoopt te Warffum op 22 augustus 1686, overleden rondmei 1723, dochter van Mindelt Ritskes en Aeltien Claesen.
Uit deze relatie:
4 Doodgeboren zoon, geboren te Warffum op 25 december 1717, begraven te Warffum in de Kerk.

4th earl of Clancarty
Donough Maccarthy genoot zijn opleiding in Oxford bij Dr Fell en kreeg in eerste instantie een protestantse opvoeding. Dat kon omdat zijn vader Callaghan jong overleed. Donough was toen pas 8 jaar oud. Zijn moeder was overtuigd protestant en had haar kind bij ds. Fell in de leer gedaan.
Toen Donough weer thuis kwam, greep zijn oom Justin in en bemoeide zich met de opvoeding van zijn neef. Hun voorouders hadden nogal veel en vaak zaken met de katholieke koningen van Engeland gedaan. Die hadden als beloning aan de MacCarthy’s van Muskerry titels en bezittingen geschonken. Zodoende werd Donough onder invloed van zijn oom Rooms Katholiek en steunde hij de regering van de toenmalige Engelse Koning James 2nd.
In 1688 ontving en amuseerde Donough Koning James II, toen die een bezoek aan Ierland bracht. Tot zover ging het vrij goed, maar hier kwam de kentering.
Engeland wilde James II niet langer als koning en vroeg zijn protestantse schoonzoon Willem III om koning van te worden. Dit heeft zich allemaal zo voltrokken met als gevolg dat de Rooms Katholieke James II niet regeerde en de politiek zich dus ook tegen zijn aanhangers keerde. Donough MacCarthy was daar dus een van. Uiteindelijk heeft dit geleid tot de Oranjemarsen en godsdiensttwisten die tot op heden in Ierland woeden.
James vluchtte naar Ierland, maar de Protestantse legers achtervolgden hem en het ging mis. Bij de inname van Cork in 1690 werd Donough MacCarthy gearresteerd door John Churchill, Earl of Marlborough. Een zuster van deze John Churchill trouwde Charles Spencer, de hiervoor genoemde zwager van Donough. Charles stond aan de kant van de protestanten en kwam tegenover zijn zwager te staan.
Donough MacCarthy werd overgebracht naar de Tower of London. Hij ontsnapte in 1694 en vluchtte naar Frankrijk. In 1698 kwam hij terug in Engeland om zijn jonge vrouw op te zoeken. Bij dit bezoek werd hij door zijn zwager Charles verraden en kwam opnieuw in De Tower. Iemand uit zijn naaste kring heeft een goed woordje voor hem gedaan bij Willem III en zo mocht hij Engeland verlaten en kreeg zelfs een “pension of 300 a year”. Hij mocht echter nooit terug komen en werd dus voorgoed verbannen.
Zijn bezittingen, meer dan £ 200.000 waard, werden geconfisceerd en later verdeeld onder de Nederlanders die Willem III hadden bijgestaan om koning te worden.
Blarney Castle werd verkocht aan “the Hollow Swords Blade Company; Chief Justice Payne; the Very Rev. Dean Davis, of Cork; General Sir James Jeffries; and others.”
Later heeft zijn zoon Robert wel geprobeerd de bezittingen terug te krijgen maar dat was zonder succes.

Waar te gaan wonen?
Donough MacCarthy, 4th earl of Clancarty moet dus een nieuwe plaats zoeken om te gaan wonen. Hij koopt een huis bij Altona / Pinnenberg. Dit gebied ligt bij de mond van de Elbe en valt onder de vrijstad Hamburg. Het is een juridisch schemergebied op de grens van Duitsland en Denemarken.
Maar hier blijft het niet bij: hij koopt het eiland Rottum (Rottumeroog) met alles er op en eraan en het recht van strandvoogdij enz. van Michiel van Bolhuis, redger te Warffum.

Daarna koopt de graaf nog een huis aan de Wouddijk onder Oudwoude, gelegen bij de Oudwoudmerzijl.
Wat opvalt, is dat hij alle locaties met een schip via het water gemakkelijk kan bereiken en weer verlaten. Later wordt Abel Eppens van Bolhuis redger van Warffum. Met deze notaris onderhoudt de graaf een goede band. Ze corresponderen vrij geregeld. Veel van deze brieven zijn bewaard in het archief Van Bolhuis te Groningen. Ik beschik over kopieën en heb ze bewerkt voor de publicatie.
Uit de brieven blijkt dat de graaf zich veel over het Wad verplaatst, dan is hij weer bij Uithuizen, dan weer bij Zoutkamp, Oudwoude, Oostmahorn, enz.
Van zijn verblijf in Oudwoude is weinig bekend, helaas. Er zijn wat brieven en een enkele koopakte die op Oudwoude betrekking hebben. Er is wel gezegd dat het huis dat hij bewoonde, voorheen groter en hoger was. Er zou een verdieping meer zijn geweest. In dit huis moet volgens die overlevering een gevelsteen hebben gezeten met daarop een familiewapen. Deze steen is niet bekend of teruggevonden. Wel zijn in diverse andere bronnen beschrijvingen gevonden van de wapens die de familie voert en voerde. Jelle Terluin heeft daarvan een fraaie reconstructie kunnen maken zodat we toch weten met welke pracht deze graaf gesierd ging, ook al was hij verbannen.

Mal of niet mal?
Waarom wordt deze graaf mal genoemd? Er wordt van hem beweerd dat hij op zeker moment op Rottum (Rottumeroog) leefde van de piraterij. Dat hij muzikanten uit Hamburg had en een drietal gezelschapsdames: eentje met rood, eentje met zwart en eentje met blond haar. Als we biografieën van Charles II en andere tijdgenoten lezen, blijkt, dat deze heren vaak een maîtresse hadden. Het huwelijk was vaak op andere gronden voltrokken. In deze kringen verkeerde de graaf Clancarty, dus wie zal zeggen wat waar is of niet waar? Verder werd van hem gezegd dat hij over een van zijn knechts het doodvonnis uitsprak op Rottum. De knecht heeft dit niet afgewacht en ging bij laag water naar de vaste wal. Misschien heeft hij daarmee de traditie van het Wadlopen wel geïntroduceerd.
Uit de brieven waarover ik beschik, blijkt niet dat deze graaf mal was. Hij was uitermate correct en voorkomend. Hij was opgegroeid in een omgeving van etiquette en goede omgangsvormen. De titel “Mal” kan dus ook iets zeggen over degene die hem heeft uitgedeeld.

Bronnen
MacCarthy, people and places, Alicia St. Leger, Ballinakella press,1967 Whitegate, 1990
Blarney Castle, John Hinde ltd. Dublin
Cleyn Eilant Rottum, mr. D.H. Schortinghuis, Lavermann, Drachten
Familiearchief Bolhuis, Rijksarchief Groningen
An Irish Miscellany, The MacCarthy Mór, prince of Desmond e.a. Gryfons, Little Rock Arkansas, 1998
The MacCarthys of Munster, Samuel Trant MacCarthy, 1922 (Reprint 1997, Gryfons, Little Rock Arkansas, by The MacCarthy Mor, Prince of Desmond).

Voorintekenen op het nieuwe standaardwerk over Clancarty, 'de malle graaf'.

Het boek zal in de loop van mei/juni worden uitgegeven door Reinder Postma. Bij voorintekening kost het 22,50 euro, excl. verzendkosten. Het bevat veel informatie, nieuwe feiten – stamreeksen, afbeeldingen etc, gebaseerd op 25 jaar onderzoek!

Boektitel: Donough McCarthy 4th earl of Clancarty
En dit zijn de verdere gegevens:
Colofon
1e druk, 2008
Foto’s: R.H. Postma e.a.
Lay-out: Reinder H. Postma
Lettertype: Garamond
Druk: Trion Kollum
Omslag tekening wapen: Jelle C. Terluin, Beetsterzwaag
© Reinder H. Postma / Oudwoude
Postma, Reinder H.
Donough McCarthy, 4th Earl of Clancarty / door Reinder H. Postma
Oudwoude : Postma. R.H. – Ill. + Foto’s
Met lit. opgave
ISBN: 978-90-801607-8-1
Nur: 681
Trefw.: Historische biografieën

Genealogische programma's op een rijtje

Mensen die beginnen met het uitzoeken van hun stamboom verwerken de gevonden gegevens vaak in standaard softwareprogramma's als Word en Excel. Het loont echter de moeite om in een vroeg stadium de vele data, digitale foto's en verwijzingen naar websites samen te brengen in een database-programma. Het grote voordeel hiervan is dat op een snelle en flexible wijze gepubliceerd en uitgewisseld kan worden. De gangbare programma's zetten de data in een universeel format, GEDCOM, wat onderling in te lezen is. Vervolgens kan in een handomdraai een webpagina geproduceerd worden of een overzicht in Word.
Om een idee te geven welke Nederlandstalige programma's er zijn en veel gebruikt worden wil ik er enkele kort behandelen.

Een gratis programma is Aldfaer. Ontwikkeld door de Fries Anne van der Ploeg is dit inmiddels een veelgebruikt en ook gebruiksvriendelijk programma. In de boekhandel is zelfs een handig boek over vele genealogische bronnen en het gebruik van het programma beschikbaar: "Je stamboom op de computer" door Balhan en Van Drie, isbn 978 90 229 5771 4. Uitvoermogelijkheden zijn o.a. grafische weergave van de stamboom, stamreeksen, voorouders van een bepaald persoon, nageslacht van een bepaald persoon, kwartierstaten en parentelen.

Ook door Friese genealogen (Burdaard) ontwikkeld is het programma Hazadata. Een uitgebreid servicepakket en ondersteuning van professionele software-ontwikkelaars begeleid dit programma, dat echter niet gratis is. De basisversie van de genealogische software kost 80 euro; een testversie is gratis.

Evenals Hazadata bestaat ook Pro-Gen al langere tijd en heeft daardoor vele gebruikers. De in- en uitvoermogelijkheden zijn vergelijkbaar als die van Aldfaer en Hazadata. Op de site wordt geschermd met testresultaten uit PC-vakbladen, maar deze stammen uit 1996 en 1999, toen Aldfaer nog niet of nauwelijks bestond... Pro-Gen is online aan te schaffen voor 50 euro, maar een demoversie is gratis te downloaden.

De Nederlandse Genealogische Vereniging (NGV) heeft een afdeling Computergenealogie die het programma GensDataPro uitgeeft. Hierbij zijn vele aardige extra's zoals een landkaart meegeleverd. De prijs is 60 euro voor NGV-leden en 70 euro voor niet-leden.

Als laatste het op grafische weergave gerichte KSTableau. Ook dit programma is gratis te downloaden en werkt met GEDCOM-files. Nog niet zo algemeen bekend en gebruikt maar allicht de moeite waard om eens uit te proberen!

Op het Stamboomforum kunt u nog eens nalezen wat de ervaringen van gebruikers van de diverse programma's zijn.

Duivelbanners, waarzeggers en wonderdokters

Onze voorouders mochten dan wel vrijwel allemaal verbonden zijn aan een kerkelijk genootschap, het bijgeloof heeft altijd vruchtbare bodem gekend in Noordoost Friesland. In de tijd dat de wetenschap nog onderontwikkeld was klampte menigeen in wanhoop zich vast aan de kunsten van duivelbanners, waarzeggers of wonderdokters. Fraaie, maar ook vaak genante, staaltjes hiervan zijn vastgelegd in de archieven. Bekend is de bizarre duivelsuitdrijving bij het meisje Anna uit Ezumazijl rond 1633. Mede op basis van dit verhaal schreef dominee Balthasar Bekker uit Metslawier zijn bekende en bij sommigen beruchte boek De Betooverde Wereld, waarin hij korte metten maakte met het wijdverbreide bijgeloof. In het zelfde genre past de waarzegger, waarvan we het verhaal van de Duitser Heinrich, alias Hendrik Jans Roodrok, uit 1710 kennen die in Ee jongleerde met briefjes beschreven met kalverbloed. De bewijzen zijn nog in het dossier van de criminele sententie bij Tresoar in Leeuwarden bewaard gebleven. Deze in Surhuisterveen wonende man had blijkbaar nog vele collega's, want onlangs verscheen een boek van Klaas Henstra, getiteld Duivelbanners en wonderdokters in de Wouden (online te bestellen, 19,50 euro). Van de zeventiende tot ver in de twintigste eeuw waren in de Friese Wouden zulke charlatans en natuurgenezers te vinden. Niet alleen gewone lieden, maar ook dominees fungeerden wel als wonderdokter. Vaak waren het ook vee-artsen. Enkele van deze duivelbanners en wonderdokters kregen een meer dan lokale bekendheid: Grutte Wopke Harmens de Vries, Pieter Poes, Knjilles Wytzes van der Wal, Jan Jans Benedictus, Abe Wartena, Jan Oeges Monsma, Teye Harmens Tol, Joast Wiersma en Fedde de Vries. Maar ook dominees als François Bekius, Jacob Folpmers, George Offerhaus en Engbert Seegers. Het Streekmuseum Volksterrenwacht te Burgum hield er een tentoonstelling over.

Cartografie Noordoost Friesland

In de loop der jaren zijn er vele oude kaarten gedigitaliseerd en online gezet. De relevante kaarten voor Noordoost Friesland staan echter her en der verspreid. Vandaar hierbij een poging de mooiste op een rijtje te zetten:

De gedigitaliseerde kaarten van Tresoar. Deze zijn tot in hoge resolutie te bekijken en doorzoeken.

Kaart van Dokkum, 1652 van Blaeu. En commentaar bij deze kaart.

Mooier wordt het als een kaart verrijkt wordt met aanvullende informatie en diverse 'lagen'. Voor Friesland is een historisch geografisch informatiesysteem gemaakt, HisGis. Het HISGIS is gestart met alleen de lagen 1832 en 1700. Daaraan is een laag van de middeleeuwse kloostergoederen toegevoegd. Deze werd gereconstrueerd is op basis van verkoopgegevens uit de archivalia van de Staten van Friesland uit de jaren 1638-1644.

Wat basaler maar zeker mooi is de gemeente-atlas van Friesland uit 1865-1870 van Jacob Kuyper. Ook in iets andere vorm te downloaden via Dutch Genealogy.

Aanvullingen zijn welkom.

Voorouders die militair waren ?

Als u in uw voorgeslacht een militair had is het interessant verder te zoeken naar de mogelijke veldslagen waaraan hij heeft meegedaan.

Een rijke website is die van Rian Dirksen met soldaten van de 16e t/m 19e eeuw. Zij geeft ook vele verwijzingen naar andere sites, met bv. informatie over regimenten, garnizoensplaatsen en uniformen.

Specifieker voor Friesland zijn 2 websites van wijlen Jan Paasman:

Friese Soldaten in het leger van Napoleon (1795-1815), een site waarop ook vele brieven in pdf-formaat staan van Friese soldaten aan het thuisfront, en

Friezen in de Tiendaagse Veldtocht (1831). Deze site bevat achtergrondinformatie over de veldslag met de Belgen en namenlijsten van Friese deelnemers. Van diverse Friese deelnemers staan ook uitgebreide webpagina's online, zoals die van Wietze Koops van der Velde, Ruurd Jans Deelstra en Ebe Rinses Kooistra.

In het jaarverslag over 2005 van het Admiraliteitshuis te Dokkum en in De Sneuper 86 is een transcriptie weergegeven van een brief van Gosse/Gozewinus Heeringa aan zijn zoon Willem Heeringa, geboren te Dokkum, die op dat moment in Maastricht gelegerd was en daar ruim 3 jaar zou verbijven. Gozewinus, geboren in 1785 te Oosternijkerk was getrouwd met Grietje Idsardi, dochter van Ids Idsardi uit Wierum.

In 2007 werd een boek uitgegeven door Ulke Hessel Brolsma over zijn voorvader Hessel Brolsma uit Stiens (niet ver van Dokkum), die in vele brieven aan het thuisfront verslag doet van zijn belevenissen tijdens de Tiendaagse Veldtocht, in het Fries onder de titel 'Een slagje hier en daar'.

Van veel recentere datum is de site van de Oorlogsgravenstichting, waarop gegevens van 180.000 Nederlandse oorlogslachtoffers (met name de Tweede Wereldoorlog) wereldwijd vermeld worden.

Oude dorpsfilms en foto's online

Al enkele jaren verzameld het Fries Filmarchief oude originele filmbanden die inzicht geven in het leven in Friesland tijdens de twintigste eeuw, maar met name de periode 1950-1970. Op de site van het Fries filmarchief staat vermeld welke reeds in hun bezit zijn. Aangezien oude films op gegevensdragers staan die steeds slechter van kwaliteit worden of niet meer afspeelbaar zijn wordt zoveel mogelijk gedigitaliseerd en daarmee onafhankelijk van het opslagmedium gemaakt.
Ook op YouTube, de online videosite, verschijnen steeds meer oude filmpjes, of fragmenten daaruit. Zo heb ik zelf de dorpsfilm van Munnekezijl in 1952 gedeeltelijk online gezet en staan ook fragmenten van Bergum in 1953 op de site. Zelfs Pieter Jelles Troelstra is nog bewegend te aanschouwen op YouTube in een film van eind jaren '20. Hij staat daarop met zijn tweede vrouw, Sjoukje Oosterbaan. Zijn eerste vrouw was de bekende Sjoukje Bokma de Boer uit Nes (WD), ofwel Nynke van Hichtum, de schrijfster van Afke's Tiental. Dit kinderboek was een indringende schets van het Friese arbeidersleven.

Ook Tresoar heeft een pagina met oude dorpsfilms uit Friesland, waaronder 2 films van Hantum, uit 1951 en 1965 en van Anjum (inclusief Oostmahorn en Ezumazijl) uit 1966.

Oude foto's van Friesland worden beheerd bij Tresoar, waar deze ook online te doorzoeken zijn.
Op onze site zetten we af en toe oproepen voor het herkennen van foto's, zoals de foto's uit de nalatenschap van Klaas Willems Dijkstra uit Oostrum.
Een verzameling foto's van plaatsen uit Noordoost Friesland kan online bekeken worden via een kaart van de regio of het scrollen door de verzameling, met o.a. scans van de civiele en criminele sententies van Dokkum en omgeving.

Als er nog lezers zijn die zelf een oude film of foto's hebben die ze voor het nageslacht willen bewaren, neem dan contact op met het Fries Filmarchief of De Sneuper.

Oude boeken online via Google Books

Naast de algemene zoekmachine van Google is er ook een meer specialistische versie die teksten van oude, niet meer onder copyright vallende, boeken doorzoekt: Google Books. Soms is het gehele boek dan als pdf te downloaden en te lezen.
Zoekend op de oude schrijfwijze van Dokkum: Dockum vond ik o.a. een verhandeling uit 1768 van de Dokkumer Med.Doctor Georgius Brugmans, zoon van dominee Pibo Brugmans. Het beschrijft 2 gevallen van patienten die een verstopping aan het einde van hun slokdarm hadden, te weten de 51-jarige Johan Michiels Schellenberg en de 56-jarige scheepstimmerman Willem Heeres.
Van sommige boeken is slechts een deel gedigitaliseerd, zoals het standaardwerk van Faber over Drie Eeuwen Friesland.

Naast Google Books is voor Friesland de bron Wumkes.nl eveneens van belang. Hiervoor heeft Wybo Palstra diverse standaardwerken uit de Friese geschiedenis gedigitaliseerd en als pdf beschikbaar gemaakt. Onder de tientallen titels o.a. de publicatie Naamlijst der predikanten, sedert de Hervorming tot nu toe, in de Hervormde gemeenten van Friesland, deel 2 (Classes Sneek, Dokkum en Heerenveen) .

Kortom, in de uithoeken van het web zijn nog vele interessante publicaties te vinden die uw genealogie of historische beschrijving kunnen verrijken !

Friese dagboeken

Voor het aankleden van de droge data in een genealogie of kwartierstaat zijn opgetekende verhalen uit de familie of bewaard gebleven dagboeken en aantekeningenboeken van grote waarde. In Friesland zijn redelijk veel van dergelijke egodocumenten bewaard gebleven. Want ook in dagboeken van anderen kan best uw familielid genoemd worden, bijvoorbeeld omdat hij zaken deed met de dagboekschrijver. En anders geeft het in ieder geval een aardig tijdsbeeld en mogelijke beschrijving van de plaats waar uw voorouders vroeger leefden.

Het oudst bekende en uitgegeven dagboek is van een boer uit Sint-Annaparochie in Het Bildt, Dirk Jansz, die loopt van 1600 tot 1636.

Aangezien in vroeger tijden Friesland een groter gebied in het Noorden besloeg dan tegenwoordig kan het boek De wereld volgens Abel Eppens, van Wiebe Bergsma, ook als een Fries aantekeningenboek worden beschouwd. Abel Eppens (1534-1590) was een Ommelander boer uit de zestiende eeuw die in het gebied van Oost-Groningen/Oost-Friesland leefde.

De vroedvrouw Catharina Schrader hield een aantekeningenboek bij waarin enkele duizenden bevallingen in Noordoost Friesland zijn beschreven tussen 1693 en 1745.

In 1715 beschreef de Dronrijper Hoyte Roucoma in zijn dagboek een zonsverduistering, die o.a. over Ameland trok.

Tijdens en na het Reboelje yn de Dongeradielen hield Lolke Hulshuis in 1749 een dagboek bij van zijn belevenissen als op de vlucht zijnde rebel naar Hamburg.

De Amelander commandeur en walvisvaarder Hidde Dirks Kat beschreef zijn belevenissen tijdens een schipbreuk op Groenland in 1777. Van zijn metgezel Marten Jans is ook een dagboek bewaard gebleven.
Een 19e eeuwse bron is de Kroniek van een Friese boer, Doeke Wijgers Hellema, te Wirdum van 1821-1856.

Van recentere datum is In Ald Ternaarder Kapper Fertelt, Memoires van J. A Veldhuis (1912-91), dat een aardig beeld van de plaats Ternaard en zijn inwoners geeft.

Meer op de specifieke familie gericht zijn de aantekeningen die vaak werden bijgehouden in de familiebijbel, zoals aantekeningen van Sake Reitzes Dijkstra van 1791-1848.
Heeft u ook oude dagboekaantekeningen die u wilt delen met andere genealogen ? Laat het ons weten !

Sailing letters: oude brieven overzee in beeld

Naar aanleiding van een vondst in de National Archives in London is de afgelopen jaren een inventarisatie gemaakt van de brieven van Nederlandse koopvaarders die bewaard zijn gebleven. Historicus Roelof van Gelder ploegde voor de Koninklijke Bibliotheek zo’n 38.000 brieven door van en aan Nederlandse scheepslieden uit de periode 1650-1815. Onder de naam Sailing Letters is dit project online beschikbaar. Tijdens met name de 4 Engelse oorlogen (Anglo-Dutch Wars) namen de Engelsen vele Nederlandse schepen in beslag. Daarbij bewaarden ze de inhoud van de scheepskisten omdat die mogelijk interessante informatie voor hen konden bevatten. Zo kwamen de vele brieven uiteindelijk in het Engelse archief terecht.

Het bijzondere aan de brieven is het inzicht in de denk- en leefwereld van de gewone man in de 17e en 18e eeuw. Brieven van en aan de thuisgebleven geliefde, familie, vrienden en zakenrelaties geven een beeldend verslag van weersomstandigheden, ziektes, oorlogen en andere bijzonderheden. In oktober 2008 zal bij de Walburg Pers een publicatie verschijnen met getranscribeerde brieven, deel 1 van Sailing Letters Journaal: De dominee met het stenen hart.

Voor de regio Noordoost Friesland vinden we in de Engelse bron niet direct Dokkumer schippers. Wel is door Dr. Kees Zijlstra, lid van onze vereniging, in het Jaarboek 2003 van het Fries Scheepvaartmuseum een artikel geschreven, 'Schipperen in de Franse tijd', over zijn voorvader Daniel Symons die vanuit Ezumazijl onder valse Pruisische vlag over de Noord- en Oostzee voer en daarbij door de Engelsen werd opgebracht. In het Jaarboek 2006 van het museum is een zeer uitgebreid artikel opgenomen over de Workumer schipper Hoyte Fookles, van wie maar liefst 300 brieven en zakelijke aantekeningen bewaard bleken te zijn.

Publicaties over dit onderwerp:
- 'Met vriend die God geleide'. Het Nederlands-Aziatisch postvervoer ten tijde van de Verenigde Oostindische Compagnie.Zutphen, 1998. Perry Moree.

- Kikkertje Lief. Brieven van Aagje Luijtsen geschreven tussen 1776 en 1780 aan Harmanus Kikkert, stuurman in dienst van de VOC. Texel, 2003. 208 pp. Perry Moree. Zie ook het artikel op Seniorweb.

- Transcripties van brieven in M-magazine (Zeepost), maandelijkse bijlage bij NRC Handelsblad door Roelof van Gelder, o.a. van een Schiermonnikoger schipper. Een aantal van de brieven bundelde hij ook in het boek Zeepost.

- Een vriendelijcke groetenisse, brieven van het thuisfront aan de vloot van De Ruyter (1664-1665) .

Los van de bron Sailing Letters zijn er ook in particuliere archieven brieven bewaard gebleven. Van de Dokkumer Hotse van Sinderen is een brief uit 1753 bewaard gebleven die online is gezet door een Amerikaanse nazaat. Van zijn kleinzoon Adrian van Sinderen is een brief uit 1806 bewaard en gepubliceerd in de Sneuper 63, juni 2002, door C.H. van Wijngaarden.

Een brief van de Amelander schipper Drewes Kempes van der Laag, die in 1795 vanuit de citadel in Rijssel (Frankrijk) een brief stuurde nadat hij met zijn schip en bemanning gekaapt was, is te vinden op de site van wijlen Jan Paasman over Soldaten onder Napoleon. Deze site bevat vele brieven van soldaten uit Noordoost Friesland.

Van een brief uit Batavia naar Morra uit 1843 van Pieter Tamsma is de gehele weg van poststempels gevolgd in een artikel van H. Wiersma in Sneuper 73, december 2004.

Twee voorbeelden uit de database van Sailing Letters:

Vindplaats: HCA32-395-1
Brieven zakelijk: 4
Zakelijke stukken: 2 processtukken 26 idem; 3 idem 11 idem 39 idem
Scheepspapieren: geen; 27 8: passen; journaal; 6: passen cognossementen, brieven etc. 42: passen; cognossementen.
Periode: Vierde Engelse Oorlog (1776/80 -1784)
Type Scheepvaart: Overig Europa, Caraïbisch Gebied, Middellandse Zee,
Scheepsnamen: Maria; Maria; Maria Catharina; Maria Cornelia; Maria Egyptiana; Maria Elisabeth.
Vertrek van: Rotterdam; Falmouth; Marseille; Bordeaux; Oostende; Smyrna.
Bestemming: Sint Eustatius; Amsterdam; Oostende; Rotterdam; St Malo; Amsterdam.
Bijzonderheden: Journaal van Marten Jansen van Ameland op de Maria Catherina van Brugge naar Toulon, 1779. Mogelijk is hij dezelfde die met commandeur Hidde Dirks Kat een barre tocht naar Groenland als walvisvaarder overleefde in 1777. Van Hidde Dirks Kat is gepubliceerd Dagboek eener reize ter walvisch- en robben-vangst gedaan in de jaren 1777 en 1778 door den Kommandeur Hidde Dirks Kat.

Vindplaats: HCA32-871-1
Brieven privé: 2
Zakelijke stukken: 6 pocesstuken 7 idem 100 idem 10 processtukken 10 idem
Scheepspapieren: geen cognossementen; ladingbrieven; verzekeringspolissen.
Periode: Franse Tijd (1795-1815)
Type Scheepvaart: Overig Europa.
Scheepsnamen: Twee Gebroeders; Twee Gebroeders; Twee Gezusters; Twee Geboeders; Twee Gebroeders.
Vertrek van: Hamburg;
Bestemming: Antwerpen;

Bijzonderheden: Uitgebreid dossier Twee Gezusters (no 871/151).Twee brieven uit Schiermonnikoog aan kapt. Jan Eyses te Hamburg. Deze brieven werd geschreven door zijn oom Pieter Ranges, die hierin de beklaaglijke toestand van hem en zijn vrouw Janke en zoontje Renk beschrijft. Een brief is gepubliceerd in M-magazine van NRC Handelsblad door Roelof van Gelder.

Zie voor Friese brieven ook de Toevalsvondsten op de site van Anton Musquetier op http://www.altijdstrijdvaardig.nl/

De redactie ontvangt graag reacties van onderzoekers die ook met brieven of andere egodocumenten (dagboeken, journalen) van mensen uit de regio Noordoost Friesland bezig zijn.